Recensie

Oedipus
Toneelgroep Amsterdam
★★★☆☆ Toneel
8 april 2018 - Stadsschouwburg Amsterdam - Speellijst
Genekt door zijn drang naar de waarheid
Door gepubliceerd 9 april 2018

De Britse theatermaker Robert Icke brak door met zijn bewerking van De Oresteia, waarin hij Aischylos’ trilogie verplaatste naar een moderne rechtbank. Nu poneert hij Oedipus in een campagnekantoor, waar deze de uitslag afwacht van de verkiezingen die hem leider van het land moeten maken. Een uitslag die al vaststaat, want de stembussen zijn gesloten. Het wachten is alleen nog op het tellen van de stemmen.

Wanneer de blinde ziener Tiresias langskomt en de beruchte uitspraak doet dat Oedipus de moordenaar van zijn vader en de minnaar van zijn moeder zal blijken, beseft Oedipus niet dat dit een vergelijkbare situatie is. In tegenstelling tot bij Sophocles is het de eerste keer dat Oedipus de woorden hoort en hij doet ze af als een volstrekt krankzinnige voorspelling, onwetend dat wat Tiresias hem verteld al gebeurd is en er niets meer aan te veranderen is. Harder steekt hem Tiresias’ voorspelling dat zijn speechschrijver Creon de verkiezingen zal winnen.

Om een klassiek stuk als Sophocles’ Koning Oedipus overtuigend naar een moderne setting te vertalen, moet elk puzzelstuk ook in die setting passen. Daarin slaag Icke slechts ten dele. De moderne context zelf werkt prima. Het toneelbeeld van Hildegard Bechtler is een realistische weergave van het kantoor, waar bakken vol verkiezingsposters, immer aan staande televisies en volgeschreven flipovers getuigen van een uitputtende campagne. Een klok die aftelt naar de verkiezingsuitslag herinnert ons constant aan de onontkoombaarheid van de lotsbestemming van Oedipus.

Maar de vertaling van een aantal plotpunten voelt geforceerd, alsof geprobeerd wordt een vierkant in een driehoekig gat te stoppen. Zo is de rol van Tiresias nauwelijks naar het heden vertaald, wat in mijn ogen wat onduidelijkheid oplevert. Want is de blinde ziener in de context van de Griekse Oudheid een wijs man, in deze setting komt hij over als een zweverige charlatan, wat ook is hoe Oedipus hem beschouwt. Toch wordt Oedipus kwaad op Creon, omdat hij vermoedt dat die Tiresias heeft betaald om te zeggen dat Creon de verkiezingen zou winnen. Maar als Tiresias weinig geloofwaardigheid heeft, is niet helder waarom Creon die moeite zou nemen.

Maar ondanks dat de vertaling naar het heden niet overal volledig slaagt, blinkt de voorstelling uit in afzonderlijke scènes. Zoals het etentje waarmee het gezin (Icke introduceert in zijn enscenering ook de drie kinderen van Oedipus en Jocaste, waarbij vooral de interpretatie van Antigone als de rebelse tiener een sterke vondst is) de aanstaande overwinning viert. De dialogen zijn scherp, geestig en worden met een naturelle speelsheid gebracht door het ensemble.

De tragedie van Sophocles’ Koning Oedipus zit erin dat Oedipus op het moment dat het stuk begint al zijn lot heeft trachten te ontlopen en dat hij nu ontdekt dat juist in het ontlopen van zijn lot dat lot zich voltrok. Icke verlegt in zijn bewerking de thematiek. Deze Oedipus is zich er niet van bewust dat het lot zich al heeft voltrokken en het is vooral zijn drang naar waarheid, zijn ‘dwangmatige eerlijkheid’ zoals iemand het noemt, die hem richting zijn noodlot duwt. De mensen rond hem trachten hem te overtuigen dat politieke macht en eerlijkheid nu eenmaal niet altijd samengaan. Is er niet wellicht een groter goed waarvoor de waarheid soms mag wijken? In de ogen van Oedipus niet en dat is wat hem nekt.

Die thematiek komt pas bovendrijven in het tweede deel van de voorstelling, wanneer Oedipus de woorden van Tiresias langzaam voor waar begint te zien. Het leidt ertoe dat er te weinig tijd is een aantal interessante vragen (wat als je erachter komt dat alles wat je dacht te weten niet waar blijkt te zijn? Dat wie je bent is gebaseerd op een leugen?) uit te diepen. Maar waar Icke wel diepte weet aan te boren is in het neerzetten van de liefde tussen Oedipus en Jocaste. Ook dankzij het mooie spel van Hans Kesting en Marieke Heebink voelen we hun gedeelde leven; de seks, de sleur, de humor en de pijn.

En op die fundering rust de scène waarin Jocaste aan Oedipus het verhaal vertelt van de geboorte van haar eerste kind, het kind waarvan ze op dat moment nog overtuigd is dat het stierf vlak nadat het bij haar was weggenomen. De vrijheid die Icke zich in zijn bewerking permitteert werkt hier optimaal. Het is een schrijnende, lang uitgesponnen scène, indrukwekkend gespeeld door Marieke Heebink. De manier waarop ze haar verhaal eruit hort en stort, vaak zoekend naar woorden en houvast, grijpend in de lucht of haar haren; het is fenomenaal.

Foto: Jan Versweyveld


Luister hier naar de podcastrecensie die Luc de Groen en Vera Hoogstad maakten van Ur voor De Theaterpodcast.

Één Reactie

  1. Ellen Verkerk
    Geplaatst op 11 mei 2018 om 23:51 | Permalink

    Als classicus heb ik volop genoten. De originele tekstfragmenten komen in voldoende mate terug en zijn zeer goed herkenbaar gebleven. Perfecte timing van cruciale uitspraken. Fenomenaal spel van Hans Kesting en Marieke Heebing. Ik hoop hen nog vaak in de Griekse tragedie terug te zien.

Plaats een reactie

Uw e-mailadres zal nooit gepubliceerd of gedeeld worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

U kunt de volgende HTML tags en attributen gebruiken: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*
*

LET OP: op deze recensie rust auteursrecht. Voor geheel of gedeeltelijke overname, in welke vorm dan ook, is vooraf toestemming nodig van de uitgever.

Elders

Het Parool
'Gaandeweg wordt het campagnekantoor ontruimd en krijgen die twee alle ruimte om te onthullen en te incasseren. Twee prachtige mensen die een onbevattelijke waarheid in hun gezicht gesmeten krijgen. Samen tonen ze: een drama kan je niet afdoen als onbenulligheidje. Bij Sophocles was het het noodlot dat zich onontkoombaar opdrong, nu is het de waarheid die zich onvermijdelijk manifesteert. Daarin vindt deze Oedipus zijn urgentie: politiek leiders, met al uw nepnieuws, doofpotaffaires en regelrechte leugens - wees gewaarschuwd.' Sander Janssens
de Volkskrant
★★★☆☆
'De setting en enscenering doen wel héél erg denken aan het werk van Ivo van Hove en Jan Versweyveld, maar dan minder esthetisch en minus de sensitiviteit en het spektakel. Daartegenover staat schitterend spel van Kesting als Oedipus en vooral Marieke Heebink als Jocaste. De scènes waarin het paar steeds dichter de kennis nadert die hun geluk zal vernietigen, snoeren je de keel. IJzingwekkend is Jocastes ontzetting als ze ontdekt wie haar echtgenoot is. Het verklaart haar astronomische liefde voor hem, en maakt die ook meteen onmogelijk.' Herien Wensink
NRC Handelsblad
★★★★☆
'Bewerkingen en moderniseringen van klassieke tragedies zijn onontkoombaar in het theater van nu. Ickes aanpak is veruit de meest aansprekende. Hij creëert een nieuw verhaal dat volkomen consistent is, met welhaast klassiek ingeleefd spel. Bij Icke komt de modernisering van binnenuit en is er niet van buitenaf opgelegd.' Kester Freriks
Trouw
★★★★☆
'Maar wow, die acteurs! Hoe verder het kantoor wordt ontmanteld, hoe meer ruimte er vrijkomt voor hun spel. Om in te lijsten is de scène waarin stukje bij beetje 'aankomt' dat Iocaste eigenlijk Oedipus' moeder is. Heebink en Kesting klauwen zich op de enig overgebleven nare kantoordesignbank in elkaar vast en gaan van ontzetting naar onderkoelde waanzin. Icke's keuze om met een flashback te eindigen, toen er nog sprake was van hoop en toekomst, is hardvochtig en poëtisch tegelijk.' Alexander Hiskemuller

Speellijst

De eerstvolgende drie speelbeurten van deze voorstelling:

Verwante artikelen

Tags

, , , , , ,

  • Elders

    [cf "quote1_krant"]
    [cf "quote1_dequote"] [cf "quote1_auteur"]
    [cf "quote2_krant"]
    ★★★☆☆
    [cf "quote2_dequote"] [cf "quote2_auteur"]
    [cf "quote3_krant"]
    ★★★★☆
    [cf "quote3_dequote"] [cf "quote3_auteur"]
    [cf "quote4_krant"]
    ★★★★☆
    [cf "quote4_dequote"] [cf "quote4_auteur"]