Münchner Kammerspiele, Christoph Marthaler
Tiefer Schweb
★★★★★
Hilarisch en tegelijkertijd angstaanjagend alarmerend
Lucia van Heteren
29 juni 2018
Gezien op 3 februari 2018, Müncher Kammerspiele (D)

Kijken in verbijsterende verwondering. Met Tiefer Schweb bij de Münchner Kammerspiele bereikt hij het, het Zwitsers enfant terrible van zekere leeftijd, Christoph Marthaler.

Een man heet ons welkom op de MS Kreuzlingen, ‘dem größten von 22 Ausflugsdampfern der Bodensee-Schiffahrts-Touristik’. Een smeuïge uiteenzetting volgt van wat ons als toeristen te wachten staat in onze toer over de Bodenzee, ‘dieses einzigartige, mystische, von den Alpenregionen Österreich, Schweiz und Deutschland umgrenzte Binnenmeer’. In verontschuldigende toon waarschuwt hij: helaas mag één punt tijdelijk niet bevaren worden. Daar beneden, in de donkerste diepte en in het diepste geheim vindt een project plaats met personen die ‘ihre zumeist – außereuropäische – Heimat verlassen haben und auf amtliche Registrierung in einem der drei Anrainerstaaten warten.’ Het punt heet Tiefer Schweb. Het zal naar meer verwijzen dan dat.

Langzaam gaat het doek op. Een Marthaler-eigen toneelbeeld verrijst (in prachtige vormgeving van Duri Bischoff). Gesloten ruimte, bruin gelambriseerde wanden, in de hoek een vreemd soort zeegroen betegelde kast die doet denken aan die grote stenen houtkachels in oude huizen op winterse plekken in midden Europa. Het zal de, op hilarische en ingenieuze manier gebruikte in- en uitgang blijken van de Klausurdruckkammer 55b, 243 meter onder de zeespiegel, waar het project zich afspeelt.

Rechts op toneel zitten zeven in grijze pakken gestoken figuren op houten stoelen, gebogen aan tafel. Een neemt het woord, ontbrandt in een monoloog die aanzwelt en steeds bombastischer wordt. Walter Hes, 79, trekt alle registers open. Zwitser, maar sinds 2002 kernlid van de Kammerspiele (en recentelijk te zien in regies van Susanne Kennedy, als Warum läuft Herr R. Amok?) geeft hij een lesje acteren. In moordend tempo rollen zijn instructies als een grote woordenbrij de zaal in. Vijf minuten gespeeld en het publiek geeft het eerste open doekje. Terecht. Je zit op het puntje van je stoel. Wat is dit? De acteurs zullen dit niveau geen seconde meer verliezen. Een tweede open doekje volgt. En een derde.

Met Hassan Akkouch, Raphael Clamer, Olivia Grigolli, Ueli Jäggi, Jürg Kienberger, Stefan Merki en Annette Paulmann creëert Marthaler (met Ueli Jäggi en dramaturg Malte Ubenauf) een wondere wereld waarin langzaam het grootste vraagstuk van onze tijd zichtbaar wordt: welke morele en ethische dilemma’s komen voort uit die enorme migratiestromen die op gang zijn gekomen? Maar vooral: tot welke bizarre en schrikwekkende situaties kan angst voor de ander en verandering van een samenleving leiden?

Het verhaal is fragmentarisch. Vreemd, maar in die vreemdheid op een bizarre manier helder. Kijken we naar bewindvoerders, die in zelfgekozen ballingschap ontsnappen aan een samenleving die op hol is geslagen? Zijn het mensen met goede intenties, nieuwe visies voor een andere wereldorde? Of simpelweg een groep van angstige burgers die hun eigen hachje willen redden en de illusie van een geïdealiseerd verleden herscheppen?  De wonderlijke scènes volgen elkaar op, in versneld tempo en verstilde vertraging. Bizarre dialogen, ontroerend treurige pogingen elkaar te begrijpen. Moedwillige keuzes om dat dan ook weer niet te doen. Welke interpretatie van motivaties je ook aan deze mensen en beelden geeft, overeind blijft dat ze tot elkaar veroordeeld zijn.

In een absurdistische taal wisselen de acteurs met grootste gemak tussen aangrijpende statements en volledig gefantaseerde nonsens. Tussen politieke vergezichten en nostalgisch humbug. Een dialoog tussen Annette Paulmann and Olivia Grigolli over het feminisme naast een geluidloze act met prikkeldraad. Het grid dat fragmenten samenbrengt en gedachten laat opborrelen is de weergaloze muziekkeuze van Jürg Kienberger. Een mengelmoes van klassieke muziek, popsongs  (met absolute hoogtepunt het Procul Harum nummer ‘A Whiter Shade of Pale’) en volksschlagers.

Vele kenmerken van Marthalers werk komen terug. Hilarisch commentaar in muzikale vorm op de absurditeiten van het leven. Maar tegelijkertijd naar de strot grijpend en angstaanjagend alarmerend.

In een laatste fase verschijnen de acteurs in kostuums (Sara Kittelmann) die lijken te verwijzen naar verschillende regio’s. Authentieke klederdracht? ‘Diese Bekleidung gefällt uns am besten, die Sprache nicht. Es heißt, auf der Donau sind 2 Chinesen unterwegs, uns ihre Sprache zu geben. Wir wollen in dieser Bekleidung die chinesische Sprache erlernen. Und wenn wir in dieser Bekleidung die chinesische Sprache erlernt haben, sind wir die Herren der Welt.’

Foto: Thomas Aurin

Elders

Het Parool

'Gaandeweg lijken de personages zich te realiseren dat hun verwoede gepraat hen geen stap dichter bij elkaar brengt, en kiezen ze voor waar ze elkaar wel in vinden: muziek. Zo verliest Tiefer Schweb steeds meer de toch al marginale plot, om uiteindelijk een collage van volkszang, popmuziek en evangelische liederen (plus uitbundige kostuums en gekke dansjes) te tonen waarin de mens, in al haar onbenulligheid, wél nader tot elkaar komt. Marthaler tart het publiek ondertussen met tergende herhalingen, hermetische teksten en een zeer slepende opbouw.' Sander Janssens

de Volkskrant
★★★☆☆
'Maar Marthalers theatrale absurdisme verhoudt zich uiteindelijk slecht met de concrete, en ook ietwat gratuite, maatschappijkritiek. De thematiek wordt steeds opnieuw even aangestipt, met bijvoorbeeld een - op zichzelf goed bedachte – ‘inbeieringscursus’ waarbij acteur Hassan Akkouch alle ingrediënten van de beroemde Beierse Weisswurst moet opsommen, en daarna weer losgelaten in het voordeel van een surrealistische scène of een mooi melancholiek lied.' Herien Wensink
NRC Handelsblad
★★★★☆
'Het is alsof we als toeschouwers een blik terug in de tijd werpen, toen de drenkelingen van nu nog levenden waren. Ondertussen hebben Marthaler en zijn briljante acteurs van de Münchner Kammerspiele ons een toneelspel geboden vol humor, die steeds navranter werd.' Kester Freriks
Trouw
★★★★☆
'Tiefer Schweb zit sowieso vol heerlijk bizar uitgevoerde muziek en zang. Een prachtig breekbaar en falset gezongen 'Blute Nur' (Bach), een uitbundige uitvoering van 'Whiter shade of pale' (Procol Harum) met drie schmierende elektrische orgels, een komisch jodelliedje, gezongen in, en versterkt door urinoirs. Het is absurd, bijna abstract. Marthalers humor is ondoorgrondelijk en zwart.' Sara van der Kooi