Als je de toneelschrijfkunst met een prijs wilt stimuleren, moet je in de beoordelingscriteria op zijn minst ruimte laten voor het feit dat ze mag innoveren. Dat de toneelschrijfkunst mee mag groeien met de wereld waarin we leven en waarvan ze als het goed is een afspiegeling is. Hoe verhoudt die gedachte zich tot de reglementen van de Toneelschrijfprijs 2025?
Het is de vrijdagmiddag voorafgaand aan de meivakantie. Om 16:59 valt een mail in mijn inbox:
‘Beste,
Veel dank voor deze inzending voor de Toneelschrijfprijs.
Na het afsluiten van de inzendtermijn, werden alle inzendingen getoetst aan de criteria uit het reglement en geëvalueerd op hun ontvankelijkheid. Op basis van de voorwaarden uit het reglement kunnen we helaas deze tekst niet voorleggen aan de jury. Het gaat om muziektheater en dat subgenre is uitgesloten volgens het reglement.
We houden je graag op de hoogte van de volgende oproep voor de Toneelschrijfprijs.
Met vriendelijke groet.’
Mijn zoon is vanaf heden twee weken vrij dus mijn gal moet tussen de bananenschillen, vuile was en knutselprojecten door haar weg vinden richting het papier. In de hoop dat ik al schrijvende kan achterhalen of aan mijn gekwetste ego ook iets wezenlijks ten grondslag ligt.
De afgelopen twee jaar zat ik ziek thuis. Ik had een burn-out. Dat is een fysieke aandoening die je krijgt als je jezelf jarenlang neurologisch en hormonaal programmeert om door te kunnen gaan op momenten dat je eigenlijk zou moeten stoppen, met als resultaat dat je niet meer in staat bent om te ontspannen. Als je vervolgens lang genoeg in die toestand van overspanning blijft, stopt je lijf er in haar geheel mee en kun je niet meer functioneren in de wereld zoals je die kende. Eenvoudige taken zoals je haar wassen of je kind naar school brengen kosten zoveel energie en hersencapaciteit dat je er minstens een halve dag van moet bijkomen.
Zoals bij alle crisissen in mijn leven heb ik mezelf al schrijvende een weg uit de burn-out gebaand. Sinds ik het een beetje vlot kan, gebruik ik schrijven als strategie om de werkelijkheid mee te begrijpen. Als het leven me te veel wordt, plaats ik het op papier in perspectief. En zo heb ik aan het begin van mijn burn-out een half jaar lang in slakkentempo in kaart gebracht welke ‘systeemfouten’ ervoor zorgen dat ik – en massa’s vrouwen met mij – dusdanig van de leg raken dat we niet meer in staat zijn om van de bank op te staan en de poes naar buiten te laten.
Aan het einde van dat half jaar lag er een tekst die ik, twee halve uren per week, aan de keukentafel met mijn favoriete muziekproducer, bewerkte zodat hij een metrum kreeg en met regelmaat rijmde. Ik schiep orde in mijn hersenmist door hem op te hakken in stukken die passen tussen de beats van populaire muziekgenres. Ik probeerde mijn taal van een bpm te voorzien, een stilistische hartenklop, zodat hij als staketsel kon dienen voor een ‘theatraal concert’.
Deze term verzon ik in 2017 voor mijn werk, in de hoop een publiek het theater in te lokken dat liever een avond staat te zuipen en hakken dan dat ze op rode pluche de talige densiteit en politieke beladenheid van een Kane, Müller of Handke tot zich te nemen.
De term ‘muziektheater’ zelf is een pleonasme want theater is vanuit haar oorsprong muziek. De tragedies van Aeschylos, Sophocles en Euripides zijn geschreven als afwisselingen tussen koorzang en spoken word. Om die reden bestaan de theaterteksten die van de vijfde eeuw voor Christus tot nu bewaard zijn gebleven uit versvoeten, die je kan zien als de klassieke voorlopers van de barsvan een hiphop track. Ze werden geschreven ter gelegenheid van festivals, die je op hun beurt kan zien als de klassieke voorlopers van Lowlands: de dionysiën, jaarlijkse vieringen ter ere van de god Dionysos, a.k.a. de god van de wijn, ook bekend onder zijn Latijnse naam Bacchus. Tijdens deze bacchanalen werden de tragedies dagenlang achter elkaar opgevoerd onder begeleiding van muziek en liters alcohol. Aan het einde van het ‘festivalweekend’ won een van de teksten de prijs voor beste tragedie. Een soort Lowlands meets Het Theater Festival dus, met aan het eind de uitreiking van… Juistem.
De Toneelschrijfprijs, zo leerde ik, wordt niet uitgereikt op het theaterfestival door de VSCD (de organisatie die verantwoordelijk is voor de overige theaterprijzen) maar door het Fonds Podiumkunsten, dat voor de organisatie ervan samenwerkt met de Taalunie, Literatuur Vlaanderen en het Nederlands Letterenfonds. De prijs wordt volgens de websites van deze organisaties jaarlijks uitgereikt aan ‘de auteur van het beste, oorspronkelijk Nederlandstalige toneelwerk dat in het afgelopen kalenderjaar in première ging’. Het is de enige grensoverschrijdende theaterprijs, in de zin dat het de enige prijs is die zowel in België als Nederland wordt uitgereikt, met een jury bestaande uit leden van beide landen. De prijs heeft volgens de website als doel om ‘de Nederlandstalige toneelschrijfkunst en de opvoering van Nederlandstalig toneelwerk onder de aandacht te brengen en te stimuleren.’
En het is bij die zin dat ik blijf steken. Want als je de ‘toneelschrijfkunst’ met een prijs wilt stimuleren, moet je in de beoordelingscriteria op zijn minst ruimte laten voor het feit dat ze mag innoveren. Dat de toneelschrijfkunst mee mag groeien met de wereld waarin we leven en waarvan ze als het goed is een afspiegeling is. Door de globalisering en het internet zijn Nederlands en Engels op onze telefoons en in onze levens consequent met elkaar verweven. Genres zijn op Spotify en Netflix niet meer af te palen met strakke lijnen. De grens tussen popmuziek, teksttheater en cabaret gaat hopelijk alleen nog maar vager worden en op die manier kan de ‘toneelschrijfkunst’ die eraan ten grondslag ligt, de functie blijven uitoefenen die ze van bij haar ontstaan heeft: MIMESIS oftewel het vormgeven van de menselijke ervaring op zo’n manier dat een publiek van burgers door de herkenning ervan tot inzicht komt.
De beroemdste toneelschrijvers uit de tijd van Aristoteles waren Aeschylos, Sophocles en Euripides. Zij wonnen de dionysiën het vaakst, zowel dankzij als ondanks het feit dat ze het genre innoveerden door toevoeging van elementen die traditioneel niet tot de toneelschrijfkunst behoorden: het opvoeren van een tweede acteur (Aeschylos) en derde acteur (Sophocles) en het centraal plaatsen van ‘gewone mensen’ in toneelstukken (Euripides). Ze worden in de ars poetica geprezen omwille van de originaliteit van hun taalgebruik en hun maatschappelijke relevantie. Daarbij was volgens Aristoteles het allerbelangrijkste criterium niet de vorm die ze gebruikten maar of die vorm haar doel diende. En het doel was te allen tijde hetzelfde: katharsis. De bacchanalen dienden om je persoonlijke ellende van je af te spoelen, door met vrees en medelijden te kijken naar de ellende van een ander. Drie keer raden welk theaterteken in de Poëtica wordt aangeprezen als ultiem middel om de toneelschrijfkunst tot katharsis te laten leiden. Precies. Het begint met een m en het rijmt op ziek.
Mijn werk wordt sinds ik theatrale concerten maak als vernieuwend ervaren maar het is tegelijkertijd de meest klassieke uitvoering van de toneelschrijfkunst die er is: ik sta in een (90’s) gewaad en op (Balenciaga) kothurnen verzen te scanderen onder begeleiding van een (live electronics) trommelaar, met een (Nederlands Kamer)koor van burgers dat mijn lot bezingt. Aristotelischer dan dat kun je je toneel niet krijgen.
In 2011 ontving Leonard Cohen de Prins van Asturiëprijs voor de Letteren in Spanje, een belangrijke literaire prijs voor auteurs die niet in het Spaans schrijven. In 2013 ontving Kae Tempest de Ted Hughes Award voor ‘brand new ancients’, een spoken word story op orkestrale muziek. In 2016 won Bob Dylan de Nobelprijs voor de literatuur omdat hij volgens de Academie de grenzen van de literatuur had verlegd en omdat hij ‘klassieke literaire motieven verweeft met moderne muzikale expressie’. In 2023 stond Kendrick Lamar op Rolling Loud met een hand in zijn zak de literaire lyrics van Mr. Morale and the Big Steppers eruit te knallen met een concentratie en talige precisie waarmee ik nog maar weinig acteurs op een podium zag staan.
Vind ik dat – naast alle teksten van ‘muziektheaterproducties’ – dus ook alle lyrics van in Nederland uitgebrachte albums voor de Toneelschrijfprijs moeten worden beoordeeld op hun literaire kwaliteit? Niet per se. Maar als Yousef Gnaoui de lyrics van Ik zou voor veel kunnen sterven maar niet voor een vlag had willen inzenden voor de Toneelschrijfprijs 2023, was het zonde geweest als die niet ter beoordeling waren meegenomen. Of als Sahar door Tamino-Amir Moharam Fouad was ingezonden voor de editie van 2022. Of Mens van Wende Snijders in 2018. Of eender welk solo album van Pepijn Lanen. Ik betwijfel echter of deze artiesten van de Toneelschrijfprijs hebben gehoord, en zo ja, of ze ermee geassocieerd zouden willen worden. En dat raakt wellicht aan de kern van het probleem.
Genredenken is ouderwets, betuttelend en de doodsteek voor de toneelschrijfkunst. Daar waar het landelijke cultuurbeleid innovatie, internationalisering en interdisciplinariteit hoog in het vaandel draagt, worden in dit soort reglementen oude vormen geconserveerd en beschermd tegen invloeden van buitenaf. Dit zal de toneelschrijfkunst niet onder de aandacht brengen en stimuleren, dit maakt van de toneelschrijfkunst een expressievorm uit het verleden.
Toen ik klaar was met mijn verhaal, slaakte de zachte Vlaamse jongensstem van het telefoonnummer onderaan de mail een diepe zucht. Hij bedankte me voor de feedback en kon zich vinden in de meeste van mijn argumenten en zei dat hij die ‘misschien zou meenemen in een vergadering met het bestuur over een volgende editie’. Voor nu kon mijn tekst echter niet ter beoordeling aan de jury worden voorgelegd ‘omdat dat nu eenmaal niet strookte met het reglement’, dat op de website van het FPK geen andere omschrijving kent dan ‘Vertalingen, teksten voor cabaret en musical, muziek- en poppentheater, en libretto’s zijn uitgesloten’. Hij zegt dat het moeilijk is om de waarde van mijn tekst te beoordelen zonder de muziek erbij. Ik opper dat de Oresteia, Antigone en Medea door de eeuwen heen ook zonder muziek hebben weten te overtuigen. Ik voel dat mijn ego het over begint te nemen en dat dat zoals altijd een averechts effect heeft. De Vlaamse jongen sluit beleefd af.
Ik kijk naar de troep in mijn huiskamer en vraag me af of ik de Toneelschrijfprijs moet laten varen. Of dat ik moet achterhalen wat de bpm en de muzikale elementen zijn van de (muziektheater)voorstellingen waarvan de teksten eerder wél geselecteerd waren voor de Toneelschrijfprijs (Tijd zal ons leren, Zanger zonder volk, De Gliphoeve en het winnende Queen of disco) en of ik die kenmerken in mijn volgende sound design moet verwerken. Of dat ik de sound designer moet afbellen en mijn volgende tekst in stilte ten tonele brengen, zodat ik hem later kan inzenden voor de Toneelschrijfprijs 2026. Of dat ik zal doen wat ik altijd doe: mezelf een weg schrijven naar de kern van mijn ongenoegen in de hoop dat in the end te overstijgen. Zoals ik ook heb getracht met HARDKOOR. Want eerlijk is eerlijk: ik vind niet dat ik de Toneelschrijfprijs met deze tekst moet winnen. Maar ik wil wel dat mijn tekst tot de toneelschrijfkunst wordt gerekend. Zowel voor mezelf als voor de toneelschrijfkunst.
Bij het verwerken van HARDKOOR voor een publicatie bij De Nieuwe Toneelbibliotheek moet ik in de colofon aangeven wanneer de officiële Nederlandse première plaatsvond. Dat was in februari 2025. Mijn tekst was dus niet alleen te meertalig en te muzikaal maar ook te nieuw voor de inzending van dat jaar. De mail eindigde met ‘We houden je graag op de hoogte van de volgende oproep voor de Toneelschrijfprijs’. Fingers crossed dat de vergadering van het bestuur tegen die tijd al heeft plaatsgevonden…
Beeld Jimena Gabriella
De Toneelschrijfprijs 2025 wordt op 9 september uitgereikt tijdens het Sectorprijzen-gala op het Vlaams TheaterFestival in Gent.
HARDKOOR is genomineerd voor de VSCD mime/performance prijs en speelt op 8 en 9 september op het Nederland Theater Festival.
Dossiers
