Aan mijn Duitse collega’s leg ik keer op keer uit dat je in Nederland ongeveer dertig acteurs hebt met een vast contract, en dat de rest freelancer is. ‘Maar hoe verdienen jullie dan jullie geld?’, is een veelgehoorde vraag. Goede vraag. Iedereen benadert dit anders en weet op creatieve en eigenzinnige wijze vaak toch (prima) rond te komen. Er is veel vrijheid in ons Nederlandse veld, maar ook veel kwetsbaarheid en onzekerheid.
Lisa Schamlé (35), interdisciplinair kunstenaar, actrice en fotograaf.
foto Casper Koster
‘Je eigen waarde in geld uitdrukken, dat voelde vreemd en ongemakkelijk’
Wat voor werk doe je allemaal?
‘Ik ben interdisciplinair kunstenaar, ik begeef me op het snijvlak tussen beeldende kunst en theater. Ik werk af en toe als freelance acteur. Als fotograaf maak ik posters voor voorstellingen van anderen en maak ik mijn eigen vrije werk. Naast dit alles ben ik net moeder geworden.’
Hoe heb je het afgelopen jaar je geld verdiend?
‘Ik had veel fotoklussen voor posters. Daarnaast doe ik nu met Boogaerdt en Van der Schoot een project waarin ik word ingezet als autonoom kunstenaar. Dat gaan we in oktober maken, afgelopen jaar deden we een vooronderzoek.
En ik stond op het IDFA! Dat was mijn allergrootste inkomstenbron: de subsidies die ik heb gekregen voor mijn installatie Me, A Depiction. Ik heb een AFK-Stipendium gekregen, een ontwikkelingssubsidie voor mij als kunstenaar. Daarmee heb ik die performance ‘geprobeerd’ als het ware. Uiteindelijk heb ik het daadwerkelijk kunnen maken met een subsidie van het IDFA en het Filmfonds, en stond ik met de performance op het IDFA festival.’
En die subsidies gaan dan voor het grootste deel naar jou, naar jouw tijd?
‘Ja klopt, ik had gerekend op anderhalve maand om het werk te ontwikkelen. En dan betaal ik mezelf ook voor het spelen en opbouwen, allemaal CAO. Omdat ik interdisciplinair werk en alles onderdeel is van het kunstwerk doe ik heel veel zelf. Maar je installatie opbouwen en daarna ook nog de performance spelen, dat is héél veel. Nu heb ik een vaste productieleider, Lena Meijer. Sindsdien voel ik me ook veel rustiger, ik ben heel blij dat we samen langere lijnen kunnen uitzetten.’
En hoe denk je financieel na over komend jaar?
‘Nou, als ZZP’er krijg je geld van het UWV wanneer je een kind krijgt. Dertien weken lang krijg je 70 procent van je inkomen van het afgelopen jaar. De partner niet overigens, die krijgt niks. Dit najaar heb ik dan dat project met Boogaerdt en van der Schoot. Het ding met fotografie is dat het altijd heel last minute komt, en dan moet het ook altijd binnen een week af. Je weet dus nooit zeker of het gaat komen. Ik heb dan wel een spaarrekening waar ik op kan leunen, maar tot nu toe heeft dat nooit gehoeven. Verder heb ik ook een partner die geld verdient. Omdat hij ook ZZP’er is, werken we allebei onregelmatig. Als hij aan het werk is en ik voor Micah zorg, dan verdelen we de verantwoordelijkheden: hij zorgt voor inkomen, ik voor ons kind. Dat is evengoed werk, ook al krijg ik er geen loon voor.’
Wat zouden jouw ideale werktijden zijn?
‘Vier dagen in de week, van tien tot vier. Dat doe ik ook wanneer ik voor mezelf werk, dat probéér ik althans. Want eerlijk gezegd, na de lunch, dan werkt mijn creatieve brein echt niet meer hoor. Ik snap nooit waar dat vijf dagen per week werken goed voor is, iedereen is altijd moe na een paar weken repeteren.’
Is er een ‘financieel moment’ waar je heel trots op bent? Bijvoorbeeld een heel goed verlopen onderhandeling, of iets wat je goed geregeld hebt voor jezelf.
‘Dat ik nu durf te onderhandelen. Ik durfde eerst niet te onderhandelen. Dat heeft ook te maken met dat je opeens je eigen waarde in geld moet uitdrukken, dat voelde vreemd en ongemakkelijk. Ik merk trouwens dat je vooral met BIS-gezelschappen stevig moet onderhandelen, vreemd genoeg. Met de budgetten die zij hebben zou je denken dat ze genoeg geld hebben. Iedereen zegt al-tijd ‘we hebben niet genoeg budget’. Er is nóóit iemand die zegt ‘we hebben genoeg budget’. Daar trap ik dus niet meer in. Mensen die zelf maker zijn en subsidie krijgen die zijn veel sneller geneigd om goed te betalen, ik denk omdat ze zelf weten hoe het is om aan de andere kant te staan.’
Is er iets wat je nog steeds moeilijk vindt met betrekking tot geld?
‘Ik zit sinds kort pas bij een broodfonds, dat had ik daarvoor niet. En ik ben héél slecht met belastingen, daar krijg ik echt een blokkade van. Ik heb sowieso een cijferblokkade. Ook begrotingen maken bijvoorbeeld, vind ik heel moeilijk.’
Verdien je genoeg?
‘Eh ja, goede vraag (lange stilte). Ja.’
Lange stilte?
‘Ja, ik zou natuurlijk meer willen verdienen. Maar ik doe wel echt wat ik wil, dit is het gewoon helemaal voor mij, en daar hoort bij dat ik niet veel verdien. Dat haat ik, maar ja, ik kan eten, ik heb een dak boven m’n hoofd. Het is nu spannend met een baby, dat wel. Maar niet zó spannend dat ik er nachten van wakker lig.’
En hoe zie je dat in de toekomst voor je? Is het vol te houden?
‘Ja, dat is een hele… enge gedachte, dat ik dit werk zou moeten opgeven omdat ik niet meer rond zou komen. In het eerste jaar na de geboorte van hun kind daalt het jaarinkomen van moeders gemiddeld met ongeveer 30 procent. Bij vaders is er vrijwel geen inkomensdaling. Gelukkig bevind ik mij binnen meerdere disciplines.Óók omdat ik het saai vond om maar één ding te doen, maar ook omdat ik op deze manier niet afhankelijk ben van één ding. Als ik alleen maar zou acteren zou ik het niet redden. Dan ben je zó afhankelijk – ‘dan is het óf dat doen, óf ‘falen’. Er is gewoon niet zoveel plek. Nu ik niet meer zo vaak gevraagd word als acteur, vraag ik me natuurlijk ook wel eens af hoe dat komt. Komt het omdat ik een vrouw ben, omdat ik niet mooi genoeg ben, of ben ik gewoon niet goed genoeg? Dat zijn natuurlijk hele pijnlijke vragen die langskomen. Pijnlijke vragen die me trouwens inspireren voor mijn solo-werk, waarin ik vaak schoonheidsidealen onderzoek of uitdaag.’
Hoe ziet een werkdag eruit?
‘Er is in elk geval heel veel werk achter mijn laptop.’
Ja, bizar hè? Vind je dat niet schokkend?
‘Ja, ik had toen ik afstudeerde niet verwacht dat ik eigenlijk een professionele laptopper zou worden. Al die apparaten waarmee ik werk, kosten trouwens zo ongelofelijk veel. En dan heb ik nog studiohuur om te betalen, en photoshop, een opslagruimte, een camera. Dat probeer ik nu ook uit te leggen aan opdrachtgevers: Het is duur. Het is duur werk.’
—
Judith Schuur (31, acteur, theatermaker en docent)
foto QiQi van Boheemen
‘Die ‘werkloze’ periodes zijn waardevol, het zijn vaak momenten waarop ik nadenk over welke richting ik in wil slaan’
Het gaat dus over geld, als je ergens niet op wil antwoorden dan moet je dat eerlijk zeggen.
‘Ik vind het heel belangrijk dat mensen eerlijk zijn over geld. Ik vind het heel vreemd wanneer mijn collega’s en ik niet van elkaar weten wat we verdienen. Ik ga altijd naar mijn medespeler toe en vraag of die diens contract al heeft ondertekend en of we het samen over de voorwaarden of de dagprijs kunnen hebben. Samen sta je veel sterker, dus ik probeer alles altijd zoveel mogelijk open te gooien. Soms weet je gewoon niet wat fair is, dan vind ik dat een werkgever daar rekening mee mag houden. Dat wanneer je als acteur door de bomen het bos niet ziet, dat een werkgever je op dat moment ook op een eerlijke manier kan helpen. Dat het niet draait om het onderste uit de kan halen, voor geen van de partijen. Dat het draait om eerlijkheid.’
Waar leef je van?
‘Alleen maar van werk dat te maken heeft met spelen. Dat heb ik me vier jaar geleden voorgenomen, en dat lukt nu. Dit voorjaar zat ik als speler bij Parels voor de Zwijnen en eerder afgelopen seizoen in Stress Less, een schoolvoorstelling van Toneelgroep Maastricht.
Na de zomer ga ik mijn eigen jeugdtheaterstuk maken, Mallowwww. In de herfst ga ik als speler werken bij PS Theater in Leiden. Daarnaast geef ik les, bij de Amsterdamse Jeugdtheaterschool en deze zomer op Buitenkunst.’
En verdien je dan genoeg deze zomer?
‘Deze zomer zou ik net niet genoeg verdienen, maar ik heb afgelopen jaar gedubbeld en daarvan heb ik een buffer. Ik zorg er sowieso altijd voor dat ik een buffer heb. Ik heb een spaarrekening omdat ik een schadevergoeding heb gekregen voor een ernstig auto-ongeluk: daar staat 10 duizend euro op. Dat is een groot privilege. Daarnaast heb ik zelf veel gespaard de afgelopen jaren.’
Dus je kon óók sparen?
‘Ja, ik heb net mijn belastingaangifte gedaan en ik heb voor het eerst modaal verdiend: 46 duizend euro!’
Wow!
‘Ja, maar dat is dus wel bruto. Dus ik moet 6000 euro belasting betalen, daar schrok ik wel van. Maar met die 46 duizend ben ik heel blij, ik vind dat vet, dat ik nu gewoon modaal verdien met alleen maar theaterwerk.’
Wat voor werk heb je allemaal gedaan sinds je afstuderen?
‘Ik heb een tijdje in een café gewerkt, maar horeca is zó hard werken voor zo weinig geld. Ik kon alleen maar denken aan hoe ik die tijd ook creatief had kunnen besteden.
Op een gegeven moment heb ik besloten dat niet meer te doen en ben ik gaan trainingsacteren om mijn loon aan te vullen naast mijn theaterprojecten. Het is niet altijd haalbaar alles als acteur of maker te verdienen. Uiteindelijk ben ik ook les gaan geven.’
En zou je liever alleen als acteur en maker werken? Of zie je dat lesgeven nu ook als deel van je praktijk?
‘Ik zou liever alléén toneelspelen, dat lijkt me geweldig. Ik heb veel zin om weer in een zaalproductie te staan, ik werkte de afgelopen projecten heel veel op locatie. Dat is fantastisch, want je staat met je poten in de aarde, het zijn vaak dingen die van belang zijn en je ontmoet veel nieuwe mensen. Maar het is ook héél hard werken, met veel extra taken zoals zelf opbouwen of een decorbus rijden.’
Hoe dacht je over geld verdienen toen je net afstudeerde?
‘Toen ik afstudeerde had ik meteen twee grote projecten, één voorstelling op de Parade en in het najaar een grote tour met mijn klas. Daarna kwam er een klein gat en voelde ik dat ik over tijd en geld na moest gaan denken: dat was spannend. Langzaam werd ik daar volwassen in, in het dealen met die vrijheid.’
Hoe gebeurde dat dan? Die volwassenwording?
‘Ik heb geleerd de lege ruimte tussen projecten te gebruiken om mezelf te ontwikkelen, ideeën uit te werken, theater te zien, et cetera. Die ‘werkloze’periodes zijn waardevol, het zijn vaak momenten waarop ik nadenk over welke richting ik in wil slaan. Al mijn concepten voor voorstellingen zijn ontstaan in dat soort periodes: stiekem zijn ze dus gewoon onderdeel van mijn praktijk.’
Hoe doe je dat met je agenda en planning?
‘Het is wel veel. Elke week kijk ik in mijn agenda en schrik ik van wat ik allemaal weer ga doen. En dat duurt maar, totdat je weer eens lekker zes weken repeteert. Het kan heel gefragmenteerd zijn.
Om goed te plannen moet je heel eerlijk zijn. Toen ik Stress Less kreeg, moest ik vier projecten als docent afzeggen. Dat voelt heel lullig, maar op het moment dat je dat eerlijk doet, zijn ze daar heel oké mee. En je moet het metéén doen, dat afzeggen, niet gaan uitstellen of liegen.’
En hoe was het dubbelen? Dat is ook een veelgehoorde horror in een acteursleven.
‘Ja, toen werkte ik een tijdje zes, zeven dagen per week. Ik speelde doordeweeks op scholen in Limburg en was daardoor heel veel weg van huis, dat viel me soms wel zwaar. In het weekend kwam ik thuis in Amsterdam en speelde ik met Parels voor de Zwijnen. Daar haalde ik dan weer heel veel energie uit. Dus voor mij werkte dat eigenlijk heel fijn. Ik dacht dat ik kapot zou gaan, maar dat was helemaal niet zo, het balanceerde elkaar juist uit.
Spaar je voor je pensioen?
‘Fack nee. Ik spaar, zeker, maar ik moet nog een pensioenfonds. Dus vooralsnog zet ik alles op een spaarrekening. Ik zorg er voor dat op mijn normale rekening altijd om en nabij duizend euro staat. Misschien is dat veel?’
En heb je een arbeidsongeschiktheidsverzekering?
‘Nee… en dat zou ik wel echt moeten hebben. Of een broodfonds. Ik ben echt níét verzekerd. Ik vind het ook heel geprivilegieerd van mezelf dat ik nergens verzekerd ben. Ik voel altijd wel een vangnet en ergens denk ik ook dat me niks zal overkomen.’
Ja en het ligt allemaal niet zo voor de hand.
‘Ja er zijn heel veel dingen die je niet weet en die niemand je leert. En eigenlijk wil je spélen en helemaal niet bezig zijn met financiën. Financiën zijn ook gewoon stom.’
Eigenlijk moet je wanneer je afgestudeerd bent langs een loket gaan, en dat iemand het allemaal met je fikst. Inschrijving bij de KvK, pensioen, AOW. Dat zou echt vet zijn. Dat dat verplicht is. Dat zou zóveel stress schelen.
‘Ja dat zou geweldig zijn.’
Dossiers
