Het theater van de nacht begint wanneer het theater van de avond zijn deuren sluit: de schouwburg in het centrum stroomt leeg, de foyer is verlaten en bij de nazit vinden de laatste verhitte gesprekken plaats. Verspreid door de stad gaat het verder: in zweterige clubs en eclectisch verlichte technobunkers is er drag, shibari, rave, paaldans en burlesque. De belangstelling van makers over en weer is er al jaren, maar afgelopen seizoen waren er opvallend veel crossovers.

Vormen van performancekunst die hun origine vinden in de krochten van de nacht worden steeds populairder. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het brede succes van Striptopia van Maggie Saunders, die de inclusiviteit en autonomie van paaldansen uit de stripclubcultuur wil delen met groter publiek. Meer verhalen uit de club vonden hun weg naar het theater, zoals  XTC: The Electronic Musical van Vicu Bazan Szelest en After hours van Rinske Bouwman en Inge Wannet. De feel van de nacht werd ook opgeroepen door Syncdorst van Godelieve Meijers en AJJIT van Khadija El Kharraz Alami; en dat zijn nog maar een paar voorbeelden van makers die de nachtcultuur het afgelopen jaar naar iets vroegere uren en een meer bovengronds podium willen verplaatsen.

Is deze trend nieuw of juist een terugkeer naar de origine van het theater? Tegen welke uitdagingen lopen makers van deze nieuwe golf ‘nachttheater’ aan, en wat kunnen deze twee soms gescheiden werelden van elkaar leren als ze steeds vaker dezelfde ruimtes delen? Enkele toonaangevende theatermakers op de kruising van de dag- en nachtcultuur laten hun spotlight schijnen op dit makerschap in het donker.

Ontmoeting

Jennifer Hopelezz, drag-alter ego van Richard Keldoulis, is een van de meest toonaangevende makers in de Nederlandse dragscene. Als oprichter van onder andere de iconische Club Church en draghuis House of Hopelezz, volgt Hopelezz al jaren de ontwikkelingen van underground en activistische drag. Volgens Hopelezz is er eerder sprake van een doorgetrokken traditie waarin het theater en de nachtcultuur al eeuwen in elkaar overlopen: ‘Ik zag laatst een poster bring drag back to the theatre. Dat vond ik grappig, is drag namelijk niet altijd van het theater geweest? Al is de drag uit clubs en kroegen wel wat anders dan theatercultuur. Daarin zie je tegenwoordig wel meer crossovers in cabarets of burlesque.’

‘Opera en dans zijn van origine ook nachtculturele praktijken voordat ze tot hogere kunst werden gebombardeerd’, aldus Chafik Benhmidouch, oprichter van DOOR Open Space, een voormalige culturele broedplaats in Amsterdam Noord, waar nachtcultuur en theater hand in hand gingen. Als maker vindt hij het juist interessant om deze kunstvormen weer terug naar die obscuriteit van de nacht te trekken: ‘Je vertelt hiermee relevante verhalen die ook horen bij de nacht.’

Kas Pijs, dramaturg en nachtbraker, voorheen creatief producent bij het Rotterdamse collectief R3LN4CHT en momenteel dramaturg bij Via Rudolphi, meent dat de club nieuwe manieren van samenkomen kan genereren. ‘Je kunt een glimp opvangen van hoe de wereld er anders uit zou kunnen zien. Met meer oog voor elkaar, verbinding, hoe intimiteit anders kan zijn, maar ook hoe je vrijheid in je lichaam kan ervaren. Juist de performances die in clubs te vinden zijn, dragen bij aan deze verbeelding.’

Benhmidouch: ‘De basis van de nachtcultuur is ontmoeting. Dat je uit je bubbel treedt of vanuit verschillende perspectieven nieuwe dingen ontdekt.’

Van de club naar het theater

‘Nachtcultuur’ als overkoepelende term is volgens de geïnterviewden problematisch. Benhmidouch noemt het ‘zo’n containerbegrip’ en Pijs vult aan dat verschillende subculturen uit de nacht hun heel eigen regels en codes hebben. Een illustratie van hoezeer die regels met voeten worden getreden, is de trend van de ‘theaterrave’.‘Dan zit je nog steeds twee en een half uur op je stoel, en dan moet het ineens ‘nachtcultuur’ zijn. Maar het is gewoon een voorstelling’, zegt Benhmidouch. De ravecultuur heeft volgens Pijs een zeer specifieke connotatie die tegenstrijdig kan zijn met het ‘theater van de avond’: ‘Raves zijn complex, illegaal, buiten; het is een heel eigen cultuur die is gelieerd aan anarchisme, aan de punkers en de krakers. Als het dan gesubsidieerd is en vermengd met klassieke theaterelementen, raakt het los van de waarde die het in zich draagt.’

Pijs benadrukt dat ook de queer-clubcultuur uit verschillende subculturen bestaat. Hopelezz ziet drag in de club als wezenlijk anders dan in het theater: ‘Een theatervoorstelling is uitgedacht. In de club is meer spontaniteit en experiment. Bij Church heb je in 15 minuten 5 verschillende shows gezien. Het showelement is belangrijk; voor mij is drag een combinatie van spelen met gender en over-the-top theatraliteit. Over het algemeen denk ik dat het theaterpubliek misschien moeite zou hebben met onze alternatieve, nachtcultuur-drag, uit de scene van performers als het Australische icoon Leigh Bowery. Je breekt met de regels, het kan niet in een hokje worden geplaatst.’

Wij spreken Hopelezz een paar dagen nadat ze bij Club Church in het huwelijksbootje is gestapt met niemand minder dan Geert Wilders. Het plan voor de drag bruiloft ontstond na een tweet van Wilders over een foto van Hopelezz tijdens World Pride in Amsterdam dit jaar, met de woorden ‘mijn hemel’, waarvan Hopelezz heeft gekozen ze positief op te vatten. ‘Mijn eerste echte toneel’, zegt Jennifer lachend over de bruiloft. ‘Ik ben zo’n slechte acteur.’ In het huwelijk heeft ze een manier gevonden om haar boodschap tegen queerfobie over te brengen: ‘Ik heb hem een soort van gelovebombed: Je bevecht haat niet met haat, maar met liefde. En je maakt het ook belachelijk. Dit was een parodie, eigenlijk ook een soort theater.’

Jennifer Hopelezz foto Bullet Ray

Kwaliteit en consistentie

Het verloop van zo’n dragavond illustreert volgens Pijs de verschillen in de structuur tussen club- en theatervoorstellingen: ‘De acts staan los van elkaar en vertellen niet één verhaal, maar als toeschouwer ervaar ik wel degelijk één avond.’ Hen vergelijkt het met een bonte avond: ‘Je krijgt van alles en weet vaak niet wat je kan verwachten.’ De host en de overgangen zijn daarbij belangrijk. Ook referenties naar de actualiteit of pop culture spelen een grote rol: ‘Het is heel belangrijk dat je wat je nadoet, ook echt goed nadoet. Bijvoorbeeld Jennifers bruiloft: de referenties moeten helemaal kloppen en daar kan dan een grap mee uitgehaald worden.’ De dramaturgie draait daarmee om de kwaliteit en consistentie van de verwijzingen naar culturele of politieke gebeurtenissen. De referenties naar gebeurtenissen of karakters die worden geparodieerd, moeten herkenbaar zijn om een act te laten slagen. ‘Het zijn heel andere begrippenkaders. Dus wanneer je deze in het theater gebruikt, is het belangrijk om je af te vragen: welke codering of structuurvariant komt eerst?’

Observeren of ervaren

Een wezenlijker verschil in ervaring wordt gecreëerd door de ruimtes: ‘Als je op een stoel zit, observeer je. In de club ben je toch meer onderdeel van de ervaring’, aldus Hopelezz. ‘Een publiek dat rustig zit te kijken is weer iets heel anders dan lui die staan en schreeuwen, dronken, en laat op de avond. De club is ook veel kleiner, je kan dus beter anticiperen op hoe mensen gaan reageren.’ Pijs: ‘Op zo’n bonte avond ervaar ik het als gemeenschap. Bij bijvoorbeeld Fatale Cabaret – door makers Eve Fatale, Jo.Joe en Púca – is het meer messy: het licht is het net niet, je rent nog snel naar de bar.’ Met Pride stonden ze met The House of Hopelezz in het DeLaMar Theater. ‘Die zaal is heel groot en je ziet alleen de eerste rij. Dit maakt de energie tussen het podium en het publiek  heel anders. Dan voelt het theater stijver, de club is intiem en sweaty.’ Pijs ziet drag in het theater eerder richting queer-voorstelling of cabaret gaan dan dat het een voortzetting is van de nachtcultuur. En wanneer drag te professioneel wordt, kan het zijn subversiviteit verliezen en een ‘kunstje’ worden.
Daarom is het dus belangrijk te erkennen dat nachtcultuur in het theater niet hetzelfde is als een clubervaring. Als voorbeeld van iemand die slim met die gevoeligheden omgaat, noemt Pijs danskunstenaar Connor Schumacher: ‘Hij gebruikt elementen van de clubcultuur, maar is bewust een voorstelling aan het maken, realiseert zich dat het geen club is waarvoor hij maakt.’

Over de nacht

Andere voorstellingen kiezen voor een verhaal dat zich afspeelt in de nacht. Met No Matter What van R3LN4CHT, vertelt Pijs hoe ze het publiek, onbekend met de nacht, een inkijkje wilden geven, en hoe ze, tegelijkertijd, de nachtbrakers zelf een complexer, herkenbaar verhaal wilden vertellen.

Een voorstelling als Holobiont van Boogaerdt/Van der Schoot dan weer, neemt de structuur van een nachtclub over. Het publiek kan lang blijven, er zijn performances die je ook vindt in de club en er is muziek. Dat is anders dan op een stoel zitten en op één lijn vermaakt worden. Bij voorstellingen die in een theater een clubavond proberen na te bootsen, plaatst Pijs evenwel vraagtekens: ‘De club wordt dan slechts gebruikt als decor. Je zit en krijgt af en toe tekst, dan word je weer geacht te dansen, maar je blijft je ervan bewust dat je in een voorstelling zit. Als je me echt die vrijheid wilt laten ervaren, kan ik echt beter gewoon naar de clubavond zelf gaan.’

Hopelezz: ‘Je kan niet verwachten dat iedereen drag of queer cultuur snapt. Voor het theater moet dit meer vertaald worden naar een algemeen publiek. Drag me 2 RoXY (Sytze Bouma) deed dit goed: dat was begrijpelijk voor mensen die niet alles snappen van de hele cultuur.’ Pijs benadrukt dat ook kunstkritiek baat heeft bij kennis van de cultuur: ‘Als makers echt nachtculturele kaders gebruiken, moet je ook een recensent hebben die nachtcultuur echt snapt.’

Autodidact

Nachtmakers zijn volgens de geïnterviewden vaak autodidact en zouden baat hebben bij meer erkenning voor kunstvormen als drag of paaldans. ‘Ze moeten ook echt worden gezien als autodidact, niet als amateurkunstenaar. Wat écht in de nachtcultuur begint, word je niet geleerd op een kunstacademie.’ Pijs benadrukt daarnaast het gebrek aan tijd en middelen én het daaruit voortvloeiende belang van ondersteuning: ‘Artiesten krijgen niet genoeg ruimte om hun craft te ontwikkelen. Je kan niet een hele week bezig zijn met één performance op vrijdagavond, waar je dan misschien driehonderd euro voor krijgt. Daarvan kun je niet leven.’

Volgens Benhmidouch schieten grote theaters tekort in het betrekken van nachtcultuur en haar community’s: ‘Nachtcultuur is: flexibel zijn en snel reageren op wat er gebeurt in de wereld. De wil is er misschien wel, maar de grote theaters zijn te logge instituten om die dynamiek aan te kunnen.’ Hij oppert meer ruimte binnen subsidies voor kleinere, spontane initiatieven.

Zijn eigen loods bood die ruimte al wel. Benhmidouch: ‘De impact die plekken als dit kunnen maken is met een klein bedrag al enorm.’ Een voorbeeld is zijn laatste editie van Diner Obscuur, een dinervoorstelling samen met Skindeep Collective, dat shows en voorstellingen maakt met sensuele performancekunst als paaldansen en shibari. ‘De sensuele kant is een erg onbediende kant, terwijl het totaal kunstenaars zijn. Hun kunst en de vrijheid is van groot belang voor deze community.’

Qottonz op Diner Obscur foto Marion Visser

Meta

Niet alleen financieel staat er druk op nachtmakers. Queer en sensuele performancekunstenaars kregen te maken met blokkades van Instagram accounts door Meta, wat hun zichtbaarheid en communicatie beperkt. Hopelezz ervoer dit ook bij Church: ‘Niet alleen drag, maar alles wat queer en sekspositief is, wordt verwijderd. Het is censuur die voortkomt uit extreemrechtse tendensen. Je gaat erg opletten wat je nog deelt. De afhankelijkheid van social media is vreselijk.’

Pijs ziet ook gevolgen voor het theater. Hen maakte dit een aantal jaar terug al mee met de voorstelling All men must die bij Via Rudolphi, waar promotie voor de voorstelling werd geflagged door Meta. ‘We moesten hele omwegen vinden in hoe we de naam van de voorstelling gebruikten, om de publiciteit te laten lopen.’ Ondanks dat de gevolgen in het theater nog niet zo zichtbaar zijn als in het nachtleven, heerst dit bewustzijn nu wel bij makers: ‘De preutsheid en angst om over dingen te praten is problematisch. Theater mag confronterend zijn.’

Voor performers als Jennifer is deze verschuiving niet alleen online een probleem: ‘Spelen met gender roept reacties op. Ik merk het zelf heel erg, omdat ik in drag een baard heb: total genderfuck. Hoe zichtbaarder je bent, hoe meer weerstand je oproept.’ Jennifer ziet hoe drag steeds meer een topic is geworden binnen de politiek. ‘Voorleesmiddagen voor kinderen door drag queens, daar dacht vroeger niemand over na. Nu wordt het genoemd in partijprogramma’s, en zouden we kinderen in de war brengen over hun gender. Dat is het frame van volwassenen. Voor kinderen is drag gewoon een leuke verkleedpartij.’

Hopelezz is strijdlustig: ‘We moeten blijven vechten voor ons bestaansrecht, elkaar steunen, en schijt hebben aan wat andere mensen denken. Dat wat extreemrechts doet, moeten we zo belachelijk mogelijk maken. Het is namelijk belachelijk, dat hele narratief dat we terug moeten naar traditionele man-vrouw relaties. Jennifer is alleen een tradwife voor Geert.’

Concertgebouworkest

De verschillen ten spijt bleken samenwerkingen tussen nacht- en theatermakers ook waardevol. Zo vertelt Jennifer over Carmen – The Hopelezz edition, waar zij met haar huis samenwerkte met klassieke musici van het Concertgebouworkest: ‘Drag paste toen goed in het verhaal. We kregen veel lof en waardering.’ Pijs vertelt hoe het delen van de ruimte iets moois kan zijn, zoals bleek bij Club Queersten van Kirsten van Teijn in Carré: ‘Je komt zoveel mensen tegen uit de queer scene. Iedereen kwam toch ook voor de performers die ze dan kennen, en vinden het heel tof dat zij dan in Carré staan. Daar heb ik ook gemeenschap ervaren.’

Benhmidouch maakte in 2022 samen met regisseur Xander Straat The Circle of Truth, waarin het publiek via een immersieve vorm werd geconfronteerd met de problemen van online algoritmes. ‘We wilden een duidelijk medium om een verhaal te vertellen, maar toch de samenwerking met autodidacte performers uit de nacht aangaan en hun een eigen soevereiniteit in de voorstelling geven.’ Juist de samenwerking tussen geschoolde en autodidacte makers bleek waardevol: ‘We konden elkaar inspireren en elkaar van onze eigen normen af laten stappen. Het had de dynamiek van een club: je stapt ergens in, ontmoet mensen, ziet dingen en vergeet plaats en tijd.’ De voorstelling eindigde met een apotheose waarin performers en publiek samenkwamen op de dansvloer.

Benhmidouch gelooft dat de samenwerking ook een nieuw publiek bij de podiumkunsten kan betrekken dat wellicht een afstand voelt tot het gevestigd theater. ‘Ik denk dat mensen niet altijd beseffen hoe hoog de drempels soms kunnen zijn om bepaalde vormen van dans, opera, of andere klassieke vormen te ontdekken, terwijl ze er misschien echt wel voor openstaan. De nacht kan dit toegankelijker maken, doordat het dingen uit zijn kaders kan halen.’

Nachtcultuur moet dus op haar eigen voorwaarden worden gefaciliteerd. Pijs pleit dan ook voor meer samenwerkingen tussen de nacht en het theater waarin de nachtcultuur actief meegenomen wordt als een ruimte voor spel, ontdekking en experiment. ‘Ik denk dat deze ruimtes broodnodig zijn.’

 

foto Holobiont van Boogaerdt/vanderschoot fotograaf Casper Koster

Dossiers

Theaterjaarboek 2025/2026

Plaats reactie

Reacties moeten voldoen aan onze huisregels.

Uw e-mail adres zal niet gepubliceerd worden. Alle velden zijn verplicht.