Achter de schermen, backstage, de wereld aan gene zijde van gordijnen en coulissen: in de theaterwereld geldt dit als een geheim domein. Het Friese theatergezelschap Tryater bestaat 60 jaar en ter gelegenheid van dit jubileum vindt er in het eigen gebouw in Leeuwarden, van de achteringang tot aan de foyer, een bijzonder theaterevenement plaats, Twa minute foar oanfang ofwel Twee minuten voor aanvang.

Het publiek volgt een audioroute door het gehele gebouw. Koptelefoon op, en daarin klinkt de stem van acteur Joop Wittermans die ook zo’n zestig jaar geleden debuteerde met de voorstelling Een bruid in de morgen van Hugo Claus. Nu is hij bijna tachtig. Zijn hele leven is hij toneelspeler bij Tryater. Het is niet zomaar een vrijblijvende route. Wij, als toeschouwers, kruipen in het hoofd van Wittermans, maken mee aan angst en vreugde wat hij elke avond als toneelspeler ervaart. De tekst werd geschreven door Wessel de Vries naar een concept van onder andere artistiek leider Tatiana Pratley.

De tocht door het gebouw is avontuurlijk; we gaan trappen op en af, smalle gangen door, passeren het decor- en kostuumatelier, de technische ruimte en de schminktafels. Een enkele toeschouwer wordt even gepoederd, terwijl hij of zij in de spiegel kijkt, zo’n echte toneelschminkspiegel met lampen eromheen.

In de eerste scène zien we nerveus de bladzijden van een tekstboek rondwarrelen: ‘Two minute foar oanfang’ lezen we. Uit de luidsprekers klinkt herhaaldelijk en steeds dwingender die tijdslimiet. Acteurs moeten zich haasten. Maar de stem van Wittermans spreekt ons toe, telkens de handeling vertragend alsof hij niet op wíl: hij heeft nachtmerries. Zestig jaar al aan het toneel, moet hij er niet eens mee stoppen? Het is mooi geweest. Alles moet zijn einde hebben, want alles had eens ook een begin. De vertwijfeling slaat bij elke seconde toe.

De dwaaltocht backstage is ook een tijdreis, zestig jaar Tryater passeert de revue. We zien fragmenten van Abe!, van De knecht van twee meesters, van Pak ‘m Stanzi, Romeo en Julia, Tramlijn Begeerte, Dood van een handelsreiziger, Elfstedentocht en nog veel meer.

Prachtig is de scène waarin een heel jonge Wittermans gevraagd wordt voor de rol van Thomas in het stuk van Claus. Hij wil dolgraag. Wij als toeschouwers schuiven aan de eettafel in Wittermans ouderlijk huis, moeder schenkt thee (let op deze thee is geen thee…). Pyt van der Zee ondervraagt Wittermans voor zijn rol. Deze Van der Zee, van beroep kapper, wil met de Fryske Toaniel Stifting het wereldrepertoire brengen in de provincie. Hij staat aan de wieg van het huidige Tryater. Het is schitterend gedaan, deze korte verfijnde scène met subtiele historische verwijzingen. De kostuums van Mathilde van der Hoop en de vormgeving door Geartsje van der Zee complementeren het geheel.

Een briljant idee van regisseur Sjoeke-Marije Wallendal is om het publiek actief als speler deel te laten nemen aan Under wetter, een flitsende potpourri van fragmenten uit de Tryater-geschiedenis en ook een zelfstandige productie, zich afspelend op een ijsbaan. Wij spelen voor een lege theaterzaal, die zich ook in het gebouw bevindt; de een moet een schaduwspel starten, de ander met een lantaren de boel verlichten (zoals ondergetekende) en een derde krijgt een masker toebedeeld. Toch, de zaal blijkt niet helemaal leeg; bovenin op het schellinkje zitten enkele toeschouwers. Dat blijkt een groep zoals wij, en kort daarop, zitten wij op dezelfde plek en kijken als het ware naar onszelf.

Dit soort spiegelingen en dramatische ingrepen maken Twa minuten… tot een bijzondere ervaring. Je begrijpt dat Wittermans, ondanks al zijn angstdromen en nachtmerries, verslaafd is aan het theater, dat verrukkelijke spel met schijn en werkelijkheid. Hij zegt mooie dingen over het acteren: ‘Toneel spelen is: altijd maar weer in de huid van iemand anders kruipen. Dat zei mijn moeder altijd. Maar voor mij is het toch anders, moeder. Want… Ik kruip niet in de huid van iemand anders. Ik kruip in mijn eigen huid. Maar elke keer weer net even anders.’ Ware woorden, en volkomen juist. Zeker met deze vorm van ervaringstheater ontdek je dit zelf, je kruipt in je eigen huid.

De voorstelling telt vertrouwde, telkens heel mooi en verstild spelende Tryater-acteurs als Tamara Schoppert en Brecht Wassenaar; ook doen amateurspelers van alle leeftijden mee en leden van Jong Tryater. Dit is helemaal volgens de allereerste idealen van Tryater: zoveel mogelijk mensen met uiteenlopende achtergronden met elkaar verbinden, zowel amateurs als de professionals.

In de slotscène ontmoeten we Joop Wittermans, live. Hij geeft een prachtig geschreven én gespeelde monoloog ten beste over het wonder van theater, rijk aan overwegingen en gedachten over de tijd, zoals deze: ‘Ik speelde ooit in een stuk waarbij ik tachtig avonden na elkaar verliefd werd. En toen dat klaar was dacht ik: Hoe mooi zou het zijn als dat in het echte leven ook zou kunnen. Elke avond opnieuw verliefd worden. Elke avond opnieuw de liefde van je leven voor het eerst tegenkomen. Elke avond opnieuw het vuur voelen dat je voelde toen je achttien was.’

Zo vallen heden en verleden samen; alles wat toen gebeurde in Wittermans toneelleven gebeurt ruim een halve eeuw later nog steeds. Tijd verandert. Maar tijd blijft ook gelijk. Daarna worden we uitgenodigd de foyer in te gaan. Daar kijken we naar grote zandlopers op tafel, die langzaam de tijd doen voortgaan. Je kijkt ernaar en de woorden van Wittermans over tijd klinken na in je hoofd. Het is een waardevolle, zeer intrigerend theaterevenement dat het zestigjarige Tryater ons laat zien, met onbetwist een grootse rol van de eminente Joop Wittermans.

Foto’s: Lucas Kempe