‘Ik ben niet echt dood’, zegt speler Matthieu Güthschmidt tegen zijn collega-speler Maryam Sirani en het publiek. Zij haalt even opgelucht adem en schenkt hem dan weer haar onweerstaanbare glimlach. Artistiek leider Erik-Ward Geerlings had de zaal van tevoren al kort toegesproken: het kon een emotionele avond worden. Het maakproces was ook emotioneel geweest.

Theater Babel presenteert deze meimaand een voorstelling over een gruwelijk hoofdstuk in de vreselijke geschiedenis van de nazitijd: de systematische massamoord op uiteindelijk zo’n 300.000 psychiatrische patiënten. Dat wordt gespeeld, zoals altijd bij Babel, door mensen met en zonder een beperking. Geerlings schreef een puntgaaf opgebouwde tekst die langzaamaan alle kelen in de ruimte dichtknijpt, mede omdat die deels wordt belichaamd door spelers die het in die tijd zelf zou zijn overkomen.

Hij opent met een Obersturmbannführer die Beethoven de hemel in prijst en de eigentijdse kunst uitmaakt voor ontaard, en al doende het laatkapitalistische rendementsdenken akelig precies op het wereldbeeld legt dat de nazi’s propageerden. Een wereldbeeld waarin de nadruk op economisch gewin gepaard ging met een rassenideologie en die eind jaren dertig van de vorige eeuw uitmondde in de grootschalige systematische ruiming van mensen met een beperking: Aktion T4.

De spelers hebben uiteenlopende capaciteiten en die worden hoogwaardig ingezet. Ze opereren aanvankelijk meer groepsgewijs als koor, maar gaandeweg vormen zich scènes met levendig ingekleurde personages. Wanneer Belinda Thijssen haar teksten als nazi-professor alsmaar meer bezeten afvuurt, staat collega-speler Ali Özdemir dicht achter haar om haar die woorden in het oor te fluisteren. Dat werkt, het stelt Thijssen in staat de scène met volle inzet te spelen, steeds luider roept ze ziektebeelden op die tot een ‘plus’ op een formulier leiden, en een plus betekent: dood.

Bovendien maakt die tekstfluisteraar de scène gelaagder. Want in een totalitair systeem als het nazisme kan uiteindelijk iedereen een ‘ongewenst element’ worden. Of er eentje baren. Deze scène laat zien hoe de Aktion T4-medewerkers hun meerderen papegaaien, om niet negatief op te vallen. Hun handelingen en taal zijn niet van henzelf, ze zijn een vorm van wegduiken, uit zelfbehoud. Özdemir is zo een reddende engel voor zijn collega in de echte wereld en een duivel in de fictieve wereld van het stuk.

De ouders en verpleegster van Willeman hebben er een unheimisch gevoel bij om hun muzikale zoon, een groot liefhebber van dieren die goed de tafel kan dekken maar moeilijk meekomt op school, achter te laten op Sonnenstein. Speler Johan Boekhout houdt van pinguïns, speelt piano en drums, en zijn Willeman heeft een prachtige band met zijn verpleegster, gespeeld door Nikki Manuputty. Speelt hij piano, dan smokkelt zij tegen het beleid van uithongering in toch wat eten voor hem mee uit de keuken. Intussen legt de chef-arts van het instituut haarfijn uit hoe hij de samenleving helpt door de aan hem toevertrouwde kinderen eerst het vlees, dan de aardappel, dan een hele maaltijd op een dag af te nemen.

Theater Babel werkt altijd samen met andere podiumkunstenaars. Voor Tiergarten werkt het gezelschap met het Doelen Ensemble. De Beethovensonates van Maarten van Veen op de vleugel en de beladen, slepende vioolklanken van Christine Cornwell voegen een gevoelige dosis sfeer toe. Zeker tegen het einde, als de spelers een groep psychiatrische patiënten van toen spelen, gevangen in het eindstation van dat ijskoude systeem van bureaucratie en medisch-industriële efficiency. De emotionele lading daarvan is zwaar om te belichamen, en op de tribune voel je dat evengoed. Maar ze doen het, met de hele groep. De lucht in de zaal, die we allemaal inademen, trilt ervan.

Het beklemmendst is het besef dat wat de artsen en ambtenaren toen aan de Tiergartenstrasse nummer 4 in Berlijn bedachten – in de grond simpelweg dat er mensen zijn die er niet bijhoren en die de samenleving alleen maar tot last zijn – met een onheilspellend nieuw elan doorklinkt in de beleidstaal die vandaag in zoveel landen wordt uitgebraakt.

Foto: Margot de Heide / Studio Flabbergasted