Recensie

The Fountainhead
Toneelgroep Amsterdam
★★★★☆ Toneel
18 juni 2014 - Stadsschouwburg Amsterdam, Rabozaal - Speellijst
Een meesterwerk met gebreken
Door gepubliceerd 19 juni 2014

Han Lammers – de gedachte aan de legendarische PvdA-wethouder van Amsterdam kwam onweerstaanbaar opzetten tijdens het kijken naar The Fountainhead, de vier uur durende toneelbewerking van Ivo van Hove en Koen Tachelet van Ayn Rands gelijknamige bestseller. In 1970 instrueerde Lammers zijn onwillige hoogste kunstambtenaar om het toen piepjonge en vernieuwende Shaffytheater te redden met een injectie van 25 mille. Luttele jaren later liet hij de restanten van de Amsterdamse Jodenbuurt afbreken voor een metrolijn, een volksoproer trotserend.

Wat zou Rand van Lammers hebben gevonden? In diens persoon verenigden zich het visionaire individu en de chauffeur van een collectivistische stoomwals, de ontaarding van de modernistische architectuur die de schrijfster juist koos als vehikel voor haar lofzang op het individualisme. The Fountainhead staat in de Rabozaal van de Amsterdamse Stadsschouwburg, op een kwartier lopen van de voormalige war zone van de metro. Dichterbij, in de cafés rondom het Leidseplein, speelt, als een contrapunt, het wereldkampioenschap voetbal. Aan de winnende hand zijn teams zoals Nederland, waarin briljante individuen als Robin van Persie en Arjen Robben zich schikken naar het groepsbelang.

Al die tegenstrijdigheden uit heden en verleden botsen op elkaar tijdens de eerste helft van het stuk. The Fountainhead is een vuistdikke, filosofische ideeënroman. Van Hove en Tachelet zijn de tekst behoorlijk trouw gebleven, en dat zit de theaterbewerking aanvankelijk danig in de weg. De enscenering van Jan Versweyveld is schitterend. Het toneel is helemaal kaal gelaten. Hoge ramen aan de zijkant, met daarachter zwoegende klerken, suggereren de kantoren van New York uit de jaren 1920-1930, waar het verhaal zich afspeelt. Achterin speelt een band fraaie elektronische muziek van Eric Sleichim, die de inmiddels klassiek-modernistische setting onderstreept. Beeldschermen tonen het koortsachtige schetswerk van de rivaliserende architecten voor op het toneel aan het publiek.

Maar er moet wel heel veel worden geïntroduceerd en uitgelegd. De held van het verhaal, Howard Roark, gespeeld door Ramsey Nasr, een geniale en compromisloze architect die liever in armoede leeft dan dat hij zijn ontwerpen aanpast aan de wensen van opdrachtgevers, welstandscommissies en insprekende omwonenden. Zijn studievriend en rivaal Peter Keating (Aus Greidanus Jr), die juist wel toegeeft aan de modegrillen in zijn omgeving en daardoor kortstondig succes heeft.

De moeder die Keating aanspoort in zijn streberei (Frieda Pittoors). Keatings grote liefde Catherine Halsey (Tamar van den Dop), die door hem wordt gedumpt. Dominique Francon (Halina Reijn), Roarks grote liefde die niettemin trouwt met Keating. En ten slotte de schurk van het verhaal: Ellsworth Toohey (Bart Slegers), de invloedrijke kunstcriticus die de plooibare Keating inzet om zijn eigen opvattingen over architectuur te laten prevaleren, ten koste van Roark.

De eerste uren declameren zij vooral Rands ideologische teksten, en grossieren zij in conflicterend gedrag. Roark helpt Keating op de weg omhoog door zijn ontwerpen te verbeteren, zonder daarvoor de credits te krijgen. Goed, voor Roark tellen alleen zijn scheppingen, niet de erkenning van zijn auteurschap – dat is nog te volgen. Maar vervolgens uit hij zijn passie voor Francon door haar tijdens hun eerste ontmoeting te verkrachten – de meest controversiële scène uit het boek, vanaf de eerste druk uit 1943. Van Dominique mag het geen verkrachting heten, maar het blijft een ongemakkelijk schouwspel.

Is dat dan de ultieme vrijheid die Rand zegt voor te staan? De meeste toeschouwers, zoals deze recensent, zullen het boek niet hebben gelezen, maar wel weten dat Ayn Rand een grote inspirator is voor de Tea Party, de fundamentalistische rechtse beweging in de VS en in veel opzichten het Westerse spiegelbeeld van de onverdraagzame jihadisten in het Midden-Oosten. Rand bepleitte het recht op abortus – ga dat haar hedendaagse dwepers maar eens uitleggen.

Maar na de pauze worden haar bordkartonnen personages ineens mensen van vlees en bloed. Dat komt vooral op het conto van Gail Wynand, prachtig gespeeld door Hans Kesting. Wynand is een mediatycoon, die Roark via zijn eigen columnist Toohey heeft helpen kapotmaken. Maar hij is ook een jongen die zich vanuit de goot omhoog heeft gewerkt, net als Roark. Wynand komt tot inkeer als hij ontdekt dat alle gebouwen die hij werkelijk mooi vindt door Roark zijn ontworpen, niet door Keating. En als hij verliefd wordt op Dominique. Hij laat Roark een huis ontwerpen, een tempel ter ere van Dominique, waarin hij haar wil opsluiten.

Het nieuwe verbond tussen de twee aartsvijanden krijgt gestalte in een intiem duet tussen Nasr en Kesting voor op het toneel, het hoogtepunt van de voorstelling. Dat verbond loopt later wel mis, maar daardoor hervinden Roark en Francon elkaar, waardoor ook Reijn haar karakter eindelijk warmte kan geven. Op die momenten versmelt ook voor het publiek Rands bombastische ideeënoorlog tot de innerlijke strijd van herkenbare en invoelbare individuen.

Als vanzelf wordt daardoor de actualiteit zichtbaar van The Fountainhead. De collectieve, door de staat geleide volkshuisvesting waartegen Rand te hoop liep, is overal om ons heen muurvast gelopen. Er zijn veel te weinig betaalbare huur- en koophuizen beschikbaar. In Engeland leidde dat al tot een prijsexplosie. In Nederland staat die voor de deur. De wereld smacht naar genieën als Roark – met alle gevaarlijke kanten vandien. Dat brengt deze voorstelling – een meesterwerk met gebreken, net als vermoedelijk de roman – heel mooi in beeld.

Foto: Jan Versweyveld

2 Reacties

  1. Patrick
    Geplaatst op 29 augustus 2014 om 14:14 | Permalink

    Wat een ongelooflijk onnozele opmerkingen, bijvoorbeeld over de Tea Party. De recensent heeft overduidelijk niets van Rand gelezen, maar laat wel doorschemeren deze dame niet erg hoog aan te slaan. Zo geeft hij de lezertjes mee dat de Tea Party zich door haar laat inspireren. En deze ‘enge club rechtse mensen’ de evenknie zijn van de jihadi’s: mensen die hún geloof opdringen aan andere mensen op straffe van onthoofding.

    Als je geen verstand van filosofie, politiek en ethiek hebt, dat kan gebeuren. Je kijkt liever toneel. Maar als je vervolgens dit soort recensies gaat publiceren geef je wel blijk van een ontzettende zelfoverschatting.

  2. Geplaatst op 31 augustus 2014 om 12:47 | Permalink

    @Patrick Dat ik The Fountainhead niet heb gelezen, staat netjes in mijn recensie vermeld. Verder leg je mij dingen in de mond die er NIET in staan: de Tea Party als ‘enge club rechtse mensen’, de evenknie van de jihadi’s zelfs. Die komen geheel voor jouw eigen rekening. Net als je kwalificaties, die hopeloos uit de bocht vliegen: ‘Ongelooflijk onnozele opmerkingen’, ‘ontzettende zelfoverschatting’. Wat de problematische relatie tussen Rand’s filosofie en de Tea Party betreft, heb ik volgens mijn onbescheiden mening de spijker precies op zijn kop geslagen. Lees dit maar eens: http://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2011/apr/22/tea-party-movement-republicans

Plaats een reactie

Uw e-mailadres zal nooit gepubliceerd of gedeeld worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

U kunt de volgende HTML tags en attributen gebruiken: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*
*

LET OP: op deze recensie rust auteursrecht. Voor geheel of gedeeltelijke overname, in welke vorm dan ook, is vooraf toestemming nodig van de uitgever.

Elders

de Volkskrant
★★★★☆
'Dit alles wordt verbeeld in een briljante regie van Van Hove (...) The Fountainhead is overvol en rijk geschakeerd theater, waarin niets teveel is en alles mogelijk. Het levert al met al een overdaad aan indrukken, beelden en verwarrende gedachten op. Een voorstelling die trekt en intrigeert, soms ook verveelt, maar die bovenal een unieke kijk-, luister- en denkervaring is geworden.' Hein Janssen
NRC Handelsblad
★★★★☆
'Het is meesterlijk hoe Van Hove precies dat midden houdt en zijn publiek zelf laat oordelen over enerzijds het aantrekkelijke aspect - volkomen autonoom zijn zonder te zwichten voor macht of massa - en anderzijds de kwestieuze politieke en maatschappelijk implicaties. Zo loodst hij Rand behoedzaam langs de afgrond van haar ideologie. Met als resultaat even onbehaaglijk als ontzagwekkend theater.' Herien Wensink
Trouw
★★☆☆☆
'Die pijnlijke worsteling van de complexe personages met hun eigen vrijheid krijgt in de bewerking van Toneelgroep Amsterdam veel te weinig ruimte. De bewerking gunt – ondanks de ruime vier uur dat de voorstelling duurt – de acteurs de tijd niet om die te tonen. Ze hollen vooral koortsachtig van de ene scène naar de andere, omdat ze nodig zijn om het plot voort te stuwen.' Robbert van Heuven
Het Parool
★★★★☆
'Ayn Rand maakte er geen geheim van dat ze achter Roarks handelen stond. Van Hove is genuanceerder, toont hij met zijn dubbele slotmonoloog. Eerst wordt de kunstenaar die tot elke prijs zijn ideeën doordrijft verworpen, daarna betoogt Roark dat het niet de altruïstische, maar de egocentrische mens is die de wereld verder helpt in haar ontwikkeling. Zo construeerde Van Hove het dubbelzinnige discussiestuk dat hij beoogde. Dat het, dankzij Nasrs daverende slotakkoord, vooral het pleidooi voor de autonomie van de kunstenaar is dat beklijft, zal echter geen toeval zijn.' Joukje Akveld
Telegraaf
★★★★☆
'In de rol van Peter Keating maakt Aus Greidanus jr. zijn debuut bij Toneelgroep Amsterdam. Hij zet een prachtige bezeten Keating neer, die huppelt naar de top maar daar uiteindelijk een hoge prijs voor betaalt. Ramsey Nasr vertolkt de eigenzinnige Howard Roark met een geweldige bezieling. De teksten brengt hij als poëzie maar blijven uiterst helder.' Maaike Staffhorst

Speellijst

De eerstvolgende drie speelbeurten van deze voorstelling:

Verwante artikelen

Tags

, , , , , , , , , , , , , , ,

  • Elders

    de Volkskrant
    ★★★★☆
    'Dit alles wordt verbeeld in een briljante regie van Van Hove (...) The Fountainhead is overvol en rijk geschakeerd theater, waarin niets teveel is en alles mogelijk. Het levert al met al een overdaad aan indrukken, beelden en verwarrende gedachten op. Een voorstelling die trekt en intrigeert, soms ook verveelt, maar die bovenal een unieke kijk-, luister- en denkervaring is geworden.' Hein Janssen
    NRC Handelsblad
    ★★★★☆
    'Het is meesterlijk hoe Van Hove precies dat midden houdt en zijn publiek zelf laat oordelen over enerzijds het aantrekkelijke aspect - volkomen autonoom zijn zonder te zwichten voor macht of massa - en anderzijds de kwestieuze politieke en maatschappelijk implicaties. Zo loodst hij Rand behoedzaam langs de afgrond van haar ideologie. Met als resultaat even onbehaaglijk als ontzagwekkend theater.' Herien Wensink
    Trouw
    ★★☆☆☆
    'Die pijnlijke worsteling van de complexe personages met hun eigen vrijheid krijgt in de bewerking van Toneelgroep Amsterdam veel te weinig ruimte. De bewerking gunt – ondanks de ruime vier uur dat de voorstelling duurt – de acteurs de tijd niet om die te tonen. Ze hollen vooral koortsachtig van de ene scène naar de andere, omdat ze nodig zijn om het plot voort te stuwen.' Robbert van Heuven
    Het Parool
    ★★★★☆
    'Ayn Rand maakte er geen geheim van dat ze achter Roarks handelen stond. Van Hove is genuanceerder, toont hij met zijn dubbele slotmonoloog. Eerst wordt de kunstenaar die tot elke prijs zijn ideeën doordrijft verworpen, daarna betoogt Roark dat het niet de altruïstische, maar de egocentrische mens is die de wereld verder helpt in haar ontwikkeling. Zo construeerde Van Hove het dubbelzinnige discussiestuk dat hij beoogde. Dat het, dankzij Nasrs daverende slotakkoord, vooral het pleidooi voor de autonomie van de kunstenaar is dat beklijft, zal echter geen toeval zijn.' Joukje Akveld
    Telegraaf
    ★★★★☆
    'In de rol van Peter Keating maakt Aus Greidanus jr. zijn debuut bij Toneelgroep Amsterdam. Hij zet een prachtige bezeten Keating neer, die huppelt naar de top maar daar uiteindelijk een hoge prijs voor betaalt. Ramsey Nasr vertolkt de eigenzinnige Howard Roark met een geweldige bezieling. De teksten brengt hij als poëzie maar blijven uiterst helder.' Maaike Staffhorst