Matzer Theaterproducties
Stil de tijd
Poëtische montage mist chaos en urgentie
Sander Janssens
22 september 2018
Gezien op 21 september 2018, Verkadefabriek, Den Bosch

Stel je een meeuw in de storm voor, die ondanks alle rukwinden met gespreide vleugels doodstil in de lucht lijkt te hangen. ‘De vleugels ontspannen open, de blik onverstoorbaar en voortdurend in evenwicht.’ Met dat beeld opent Stil de tijd van Matzer Theaterproducties. Maar wat een meeuw moeiteloos lijkt af te gaan – je ondanks alle chaos overgeven aan het leven en daar rust en evenwichtigheid in vinden – is voor een mens nog niet zo eenvoudig.

Aan het woord is Kairos: God van het onbewaakte ogenblik – voor deze gelegenheid in het lichaam van actrice Nanette Edens gevaren. Hij gebruikt haar – of zij hem – om zijn bespiegelingen op de tijd op ons los te laten. Ondertussen komen we bij vlagen ook een beetje meer te weten over de actrice in kwestie. Er was een dood veulentje, een ambulance – al snel vermoed je een groter leed dan ze lijkt te willen toegeven.

Stil de tijd is geschreven door Jibbe Willems en Peter De Graef. Ze baseerden zich losjes op de essaybundels Stil de tijd en Kairos, waarin Joke Hermsen tijd(sbeleving) onderzoekt vanuit de westerse filosofie en een pleidooi voert voor meer rust, traagheid en stilte.

Op het toneel staat een vernuftige machine waaruit voortdurend zand wegstroomt, tot er een mechanisme in gang wordt gezet dat een gong luidt. De symboliek is helder: de tijd glijdt onherroepelijk tussen je vingers door, net zo lang tot je laatste uur geslagen heeft, en dan opnieuw. En opnieuw. Daaromheen spelen Jet Stevens en Tessa Zoutendijk op viool en bas. Die gaan af en toe een spannende dialoog aan met Edens, bijvoorbeeld wanneer ze – als Edens opsomt op welke locaties ze afgelopen jaar wakker is geworden – om haar heen komen staan en haar allengs overstemmen. Dan gaan taal, muziek en thematiek mooi met elkaar aan de haal.

Helaas zijn de overpeinzingen over tijd – hoe elastisch die is, dat tijd ‘als lucht’ is – bepaald geen nieuwe inzichten. Uiteindelijk wordt het summier doorgevoerde kleinmenselijke leed – de moeder in het ziekenhuis, bij haar zoontje – het meest invoelbaar. Maar ook dat blijft te veel in algemeenheden om echt te beklijven – en dan pleit ik echt niet voor een keurig voorgekauwd, rond verhaaltje, maar in deze vorm neigt het wel erg naar grote-stappen-snel-thuis-dramatiek in de slotfase van de voorstelling.

Willems en De Graef schreven een poëtische montage aan monologen. Edens brengt ze in regie van Madeleine Matzer met een consequente rust en weldoordachte sereniteit. ‘Ik ben mezelf voorbij gerend’, introduceert ze zichzelf, maar ondertussen straalt ze wel in alles evenwichtigheid uit. Dat gaat op den duur wringen: er spreekt geen enkele urgentie uit haar spel, geen vuur, er is überhaupt nauwelijks dynamiek in energie. De potentiële spanning tussen de actrice en Kairos wordt niet doorgevoerd, het is al snel diffuus wie er aan het woord is en ook dat wordt verder niet geproblematiseerd of gethematiseerd. De plotloze toneeltekst kabbelt en meandert onverstoorbaar van de ene overpeinzing naar de andere metafoor.

Edens speelt haar personage ondertussen met zo veel zelfbeheersing en zo veel zelfverzekerde evenwichtigheid – soms tegen het belerende aan – dat ze zelf die meeuw van het begin wordt. Best wel mooi om even naar te kijken, maar geef mij op toneel maar een paar goeie rukwinden die de boel (en het publiek) onverwacht omverblazen.

Foto: Karin Jonkers

Elders

de Volkskrant
★★☆☆☆

'Niet dat het per se nodig is een kant-en-klaar verhaal te vertellen, maar deze vorm van theaterpoëzie is te verbrokkeld.' Hein Janssen

Trouw
★★★★☆
'Stil de tijd is op een prettige manier lichtzinnig: licht en zinnig en verre van ondoordacht.' Hanny Alkema
AD
'Metafysische bespiegelingen en persoonlijke ontboezemingen van de actrice wisselen elkaar in sneltreinvaart af. Even de aandacht laten verslappen is er niet bij voor de toeschouwer. Het is een theatertekst vol gevatte oneliners en doordenkertjes, zoals 'Wie zichzelf te dun uitsmeert wordt uiteindelijk transparant.' Mark van de Voort

5 Reacties op "Stil de tijd"

  1. Sisyphus schreef:

    Tsja…..
    De bespiegelingen van Peter De Graef als onderdeel van voorheen ‘De Kunstdienst’ en later ‘Matzer op Zondag’ zijn door mij ervaren als een aangename variant van de preek in de prostante kerk.
    Filosofischer, maar ook enigzins belerend.
    Bij ‘Stil de tijd’ herkende ik de schrijfstijl van Peter De Graef meteen.
    Het zal aan het late tijdstip en de lengte van het stuk gelegen hebben dat ik kort daarna wegzakte in een halfbewuste geestestoestand waarin de woorden wel doorkwamen maar de betekenis niet meer.
    Rustgevend als een kabbelende beekje, maar ook ik wil wel eens opgeschrikt worden.
    Niet alleen door een telefoon die, met een overigens opgewekt deuntje, onbedoeld afging halverwege de voorstelling.

  2. Nanette Edens schreef:

    Hoi Sander, ik was blij met jouw recensie van de tweede avond die je gezien hebt; hij heeft me gescherpt met alle gevolgen voor de dynamiek en de urgentie. Dank daarvoor!
    Ik vraag me alleen af waarom de redactie van de theaterkrant onder deze recensie niet alle recensies noemt.
    Hier dan ook nog eentje van na de première:
    https://www.ad.nl/den-bosch/sublieme-nanette-edens-laat-tijd-trillen~a7983f0e/

  3. Joke Beeckmans Joke Beeckmans schreef:

    Hoi Nanette, dank voor je reactie. We houden alleen kranten bij die het podiumkunstenaanbod structureel volgen en daar hoort het AD niet bij. Anders checken we steeds voor niets. Maar als er niet veel andere recensies zijn, maken we weleens een uitzondering. Zullen we hier ook doen.

  4. Nanette Edens schreef:

    dank! die badge is ook fijn :)

  5. Kik schreef:

    Wat een krachtige vrouw is Nanette!
    Vanavond in de voorstelling op het einde kreeg zij het bij mij voor elkaar om het sublieme moment te bereiken om even in dat moment te zitten.
    De tranen rolde over mijn tranen omdat het zo invoelbaar is als ze bij het slot komt.

    Dit zal ik voor altijd bij me dragen, ik ben dan ook ontzettend blij dat mijn intuïtie mij naar de voorstelling heeft gekregen. Met dank aan de poster aan de Verkade Fabriek.

    Ik kan iedereen die de race tegen te klok nog niet heeft verloren deze theatervoorstelling aanraden. Wellicht blijft je dan leed bespaart. Dat gun ik iedereen! Grijp je kans en geniet van alles wat je tegenmoet komt :)

Reageer

Uw E-mail adres zal niet gepubliceerd worden.