Is de vos Reynaerde een schalkse schavuit of een psychopaat? De Vlaamse schrijver en meesterbewerker Tom Lanoye hoeft er niet lang over na te denken: een psychopaat. De vos is verkrachter en moordenaar, heeft sadistische trekken en liegt, hij is afperser, godslasteraar, de grootste slechterik ever. En toch verwerft hij onze sympathie.
Het publiek is gewaarschuwd in het Bostheater op Terschellings Oerol, en straks in Nederland want Lanoye gaat dit aankomende theaterseizoen op tournee, van de Kleine Komedie tot de Purmaryn. Ondanks dat zijn ReinAard extreem slecht is, verovert hij onze harten.
Met niet meer dan aan muziekstandaard en een laptop om zelf de muziek (zwoele jazz) te bedienen, geeft Lanoye een imposante performance met als aanleiding zijn bewerking van het middeleeuwse epos Van den vos Reynaerde als ReinAard. Schelmenroman (Prometheus, 2025). Eerst bedankt hij emeritus universiteitshoogleraar Frits van Oostrom die een interessant boek scheef, De Reynaert. Leven met een middeleeuws meesterwerk (Prometheus, 2024) en Lanoye het verzoek deed hiervan een hedendaagse bewerking te maken. Dat wilde Lanoye niet, aanvankelijk.
En zo begint hij zijn optreden. Lanoye is in dezelfde stad geboren als waar Reynaerde zich afspeelt en waar de onbekende auteur ervan, ‘Willem die Madocke maecte’ zoals hij wordt genoemd, rondliep, in het Vlaamse Sint-Niklaas, het hart van ”t soete land van Waes’. Ooit stond de kleine Lanoye als ‘voskenjong’ hier in een amateurvoorstelling van de Reynaert, getooid met een vossenstaart die zijn moeder maakte.
Hij werd echter, zoals hij betoogt, beu van de vos die we graag en vooral zo liefdevol ‘schalks’ noemen, naar wie biertjes en pralines zijn vernoemd. Het werd tijd dit beeld bij te stellen, waarvan zijn boek én zijn optreden getuigen. Met Pinksteren gaf Lanoye in de Antwerpse Bourlaschouwburg een marathon, van drie uur ’s middags tot elf uur ’s avonds. Daar bracht hij zo goed als zijn hele boek. Op Oerol bedacht hij om in chronologische volgorde telkens een deel voor te dragen. Tot slot is het verhaal compleet.
Lanoye geldt als een van de grootste toneeltalenten van ons taalgebied, vooral sinds hij met Ten oorlog (1997) een nieuwe taal bedacht in de bewerking van de acht tragedies van Shakespeare, de Rozenoorlogen. In de regie van Luk Perceval bij de Blauwe Maandag Compagnie werd dit theatergeschiedenis. Lanoye refereert aan deze voorstelling die ontstond voor #MeToo, zoals hij nadrukkelijk stelt; alles was mogelijk. De voorstelling van destijds ging naar de maatstaven nu te ver.
Ook met ReinAard ontwikkelt hij een eigen theatertaal, een ingenieuze mix van Middelnederlands, Vlaams, Engels en neologismen. In de regie en dramaturgie van Steven Heene groeit het feuilleton uit tot iets groots; geen ingrepen in de regie die vergezocht zijn, zoals in Pucks Midzomernachtsdroom, de bewerking door de Veenfabriek van Shakespeares liefdeskomedie, maar strak, intelligent, eigentijds, uitdagend.
Het is allemaal Vlaams, laat Lanoye weten; belastingontduiking, seks, verkrachting, machtswellust, liegen. De scène die ik zie is de biecht die de valse ReinAard doet bij zijn neef, Grimbaart de das. Het verhaal speelt zich af op Eerste Pinksterdag, de dag waarop koning Nobel (de leeuw) hofdag houdt en rechtspreekt. Alle dieren beklagen zich over de schurkenstreken van de vos. Hij beet niet alleen de hen Coppe de kop af, hij verkrachtte ook gruwelijk zijn tante, wolvin Helsewinde en piste haar welpen blind.
Lanoye brengt de biechtscène schitterend tot leven: met zijn boek op de standaard voor hem speelt hij beurtelings de das en de vos met een minimale handeling of een verschil in dictie. ‘Mijn lieve, knappe tanteke!’ zegt de vos als ze bloedend in het gras ligt nadat hij zojuist haar achterpoten heeft gevild. De snoet ‘op kusafstand’ van haar gezicht. ‘Mijn zoete, hete hartendief. Ik ben je eeuwig dank verschuldigd, en lijd omdat jij lijden moet.’ Van haar huid maakt ReinAard schoenen waarop hij naar Rome kan lopen, zogenaamd om boete te doen.
ReinAard is ervan overtuigd dat hij het goed doet; immers biecht hij, vraagt hij vergiffenis, betuigt spijt. En ook al trapt Grimbaart er niet in, het taalspel van de vos is zo meesterlijk, dat jij als toeschouwer en ook de das zelf elke keer meegaat met wat de vos betoogt. Je weet dat ReinAard door en door verdorven is, tóch wint hij sympathie.
In dit opzicht is Van den vos Reynaerde de Middelnederlandse versie van Shakespeares Richard III, zoals Lanoye hem uitbeeldt in Ten oorlog: de bandiet die je gevoelens raakt, een onweerstaanbare schelm van het allerkwaadste soort.
Dat Lanoye met ReinAard op Oerol staat, bewijst dat het theater- en muziekfestival dit seizoen op hoog niveau staat. Hier komen performance en literatuur op zijn allermooist samen, het is een van de absolute hoogtepunten, een betere bewerker en vertolker van klassieke teksten dan Lanoye is niet denkbaar.
Foto’s: Geert Snoeijer
Prachtrecensie, maar wat doet deze opmerking daar in thuis?
“geen ingrepen in de regie die vergezocht zijn, zoals in Pucks Midzomernachtsdroom, de bewerking door de Veenfabriek van Shakespeares liefdeskomedie,” (sic)
Onnodig afzeiken lijkt me.
Ik heb beide voorstellingen niet gezien, maar ga Tom Lanoye zeker bezoeken, met of zonder deze aanbeveling.
Beste Eva Bauknecht, excuus dat je het zo negatief las; mijn recensie van de Veenfabriek met Pucks Midzomernachtsdroom was ook zeker positief, vooral de indringende monoloog van Koos Terpstra voor Oberon (Niki Verkaar); omdat Lanoye ook Shakespeare heeft bewerkt (Ten oorlog) vond ik het interessant een vergelijking te maken in verschillende regie-opvattingen, temeer daar beide voorstellingen op Oerol staan.
Voor zover ik heb begrepen, was Pucks Midzomernachtsdroom geen bewerking van Een Midzomernachtsdroom van Shakespeare, maar een nieuw toneelstuk van Koos Terpstra, waarin slechts enkele elementen uit Shakespeares werk zijn verwerkt. De regie reageert dus op Terpstra’s tekst en niet op die van Shakespeare.
Opmerkelijk is bovendien dat je zelf eerder vrij positief schreef over de tekst van Koos Terpstra. De verwijzing naar Pucks Midzomernachtsdroom in een andere recensie voelt daarom als een onnodige sneer, zoals ook Eva Bauknecht opmerkte. Vandaar mijn vraag: speelt er misschien iets persoonlijks ten opzichte van De Veenfabriek?
Beste, dat laatste is helemaal verkeerd begrepen, helaas; ik wilde een vergelijking maken, zo negatief is mijn opmerking niet van de Veenfabriek. Er is niets persoonlijks, integendeel. Ik heb de Veenfabriek hoog, dat blijkt uit zoveel eerdere recensies. Maar je visie dat de regie reageert op Terpstra’s tekst is scherp gezien, dank! En bewerkingen of een nieuw stuk, dat is interessante materie; feitelijk kun je alle bewerkingen nieuwe toneelstukken noemen, zoals Ten oorlog of Mama Medea, ook van Lanoye naar Medea van Euripides. Maar nieuw of niet nieuw, Pucks Midzomersnachtsdroom vindt in Shakespeare een bron van inspiratie. Dit is geen oordeel, eerder een constatering als je de beide stukken vergelijkt. Dat is voor mij het spannende eraan.