De Verkadefabriek in Den Bosch kleurt dit weekend lila, blauw en roze; de foyer is uitgedost in glitter en glamour. Het Queer Arts Festival – een samenwerking van de Verkadefabriek met Kirsten van Teijn en Malou van Doormaal – beleeft dit jaar zijn tweede editie, en is vastbesloten om hier een jaarlijkse traditie van te maken.
Birobidzhan is een stad in het verre Zuid-Oosten van Rusland, tegen de grens van China. In de tijd van de Sovjet-Unie was het de hoofdstad van de Joodse Autonome Oblast. Zo ver weg, en gelegen in een verder onooglijk gebied dat niemand er eigenlijk zou willen wonen. Dat gold om meerdere reden ook voor film- en theatermaker Evgeniya Rudyuk, die net als een aantal landgenoten haar land, dat nog steeds in een bloederige oorlog met Oekraïne is gewikkeld, is ontvlucht. Tegenwoordig woont en werkt ze vanuit Amsterdam.
Voor het festival Fringe maakte ze de voorstelling Queer Quark, een performance die op intense wijze laat zien waartoe het ontheemd zijn leidt. Een gespleten bestaan, noemt ze het zelf, ‘tussen thuisland en ballingschap, vrijheid en schuld, overleven en creëren’.
Die tweespalt wordt meteen al in de eerste scène zichtbaar, waarin twee jonge vrouwen als afsplitsing van één en dezelfde persoon midden op de speelvloer zitten. De performers spelen samen met pianist Maria Nemtsova de tekst en de regie van Rudyuk, maar als Russische vluchtelingen zullen ze waarschijnlijk dezelfde innerlijke hebben afgelegd.
In Queer Quark brengt Rudyuk een persoonlijke hommage aan haar land- en stadsgenoot Pavel Kushnir, een Russische schrijver, pianist en anti-oorlogsactivist. Vanwege zijn openlijke stellingname tegen de oorlog in Oekraïne werd hij in mei 2024 opgepakt en gevangen gezet. Twee maanden later stierf hij als gevolg van een hongerstaking, althans zo luidde de officiële verklaring.
Actrice Natalia Perel is degene die in Queer Quark vooral het woord neemt, en Natasha Smyslova speelt haar alter-ego, maar ook haar kwelgeest. Bovendien blijkt zij een geweldig luchtperformer te zijn: regelmatig wordt de voorstelling door haar verrijkt met spannende acrobatiek. Dan is zij de vrouw gevangen door sterke elastieken banden, en toch zwevend in de lucht. Wel vliegen, maar niet weg kunnen – dat lijken die momenten te verbeelden.
In Rudyuks tekst is duisternis troef. In een paar langere scènes wordt de vrouw door een genadeloze politieman ondervraagd over Pavel Kushnir. In een andere scène gaat het over de meedogenloze manier waarop in Rusland politieke gevangenen worden behandeld. Schokkend daarin is de weergave van de wreedheid van dat systeem.
Steeds weer klinkt er prachtige pianomuziek van componisten als Meredith Monk, Kate Moore en Serge Rachmaninoff. Op een groot videoscherm worden abstracte beelden afgewisseld met tekstfragmenten, en regelmatig ook door vluchtschema’s zoals die op vliegvelden zijn te zien. Vooral dat laatste symboliseert het eeuwig op de vlucht zijn, van stad naar stad, van land naar land.
Queer Quark eindigt in een aangrijpend slotdeel, als de drie performers vanuit het publiek aangevuld worden door vier vrouwen die allemaal uit Rusland zijn gevlucht. Elk van hen vertelt kort over het lot van een gevangen genomen landgenoot, en hoe en wanneer ze zijn gestorven. Daarna is het lang stil.
Foto’s: Annelies Verhelst
