Recensie

Othello
Het Nationale Theater
★★☆☆☆ Toneel
3 februari 2018 - HNT Studio's, Den Haag - Speellijst
Shakespeare zit Bukvic in de weg
Door gepubliceerd 4 februari 2018

Of het nu Euripides of Shakespeare is: kiezen voor een klassiek toneelstuk is kiezen voor een vorm. Het betekent dat je je moet verhouden tot Aristoteles’ eenheid van tijd, plaats en handeling, tot een zangerig metrum, tot een held die ten val komt doordat hij zo stom is zich door zijn emotie te laten leiden in plaats van zijn ratio. En het lijkt die klassieke vorm te zijn die regisseur Daria Bukvić beperkt in het overbrengen van haar visie.

Ze regisseert een Othello die de nadruk moet leggen op institutioneel racisme en scheve man-vrouwverhoudingen. Ja, die elementen zitten er zeker in, in dit toneelstuk uit 1604. Maar die constatering is niet voldoende om het stuk blijvend van spanning te voorzien.

Het is traditioneel de tragedie van de jaloezie. Reserve-officier Jago wordt gepasseerd voor de functie van luitenant door generaal Othello. Jago, zelf rap van tong, besluit Othello door middel van listige roddels te laten geloven dat zijn vrouw Desdemona hem de hoorns opzet en met Cassio naar bed gaat. Cassio werd namelijk boven Jago verkozen in de rol van luitenant. Twee vliegen in een klap, denkt Jago. De hamartia, de cruciale fout van hoofdpersoon Othello, is dat hij de jaloezie toelaat in zijn hart en uiteindelijk zijn vrouw en zichzelf van het leven berooft. In die zin een tamelijk klassieke tragedie met een held die ten prooi valt aan een obsessie. Je moet je kop erbij houden, is vaak de moraal van die klassieke teksten.

Tegelijkertijd draagt het stuk een etnische component in zich. Generaal Othello, de ‘Moor van Venetië’, is een zwarte man in de witte grachtengordelmaatschappij die Venetië toen was. En hij is succesvol in die wereld: hij is generaal in het leger en trouwt Desdemona, de dochter van een Venetiaanse senator. Hij is zo succesvol in de witte rol, dat hij van binnen eerder wit dan zwart is, laat Shakespeare de hertog zeggen tegen de vader van Desdemona. Geen zorgen dus, papa.

Tot niet lang geleden werd de rol van Othello altijd gespeeld door een witte acteur, op een versie van het Noord Nederlands Toneel na. Er werd gespeeld met zwarte maskers en met zwarte schmink. Onzin, vindt Bukvić. Othello moet donker zijn, zoals Shakespeare hem bedoeld heeft. Daarom schittert bij Bukvić Werner Kolf in de hoofdrol.

Othello wordt ‘diklip’ genoemd, ‘die zwarte’, ‘aap’ en er wordt hem beestachtig gedrag toegeschreven. De racistische, en overigens ook de vrouwonvriendelijke taal is echter zo expliciet en evident dat het ons nauwelijks nog nuances te bieden heeft in ons hedendaagse ongelijkheidsdebat. Doordat Bukvić de tekst van Shakespeare – zij het overigens in een soepele, ritmische vertaling van Esther Duysker – vrij nauwgezet volgt, wordt het anachronisme met de taal van Shakespeare gewoon te groot voor een louterend of verfrissend inzicht. De wijziging van het oorspronkelijke slot lijkt niet logisch te volgen op de voorgaande, getrouwe behandeling van de tekst.

Hoewel de ingreep aan het slot op zich interessant is: Othello wordt door zijn omgeving al veroordeeld voordat hij nog maar iets heeft gedaan. Terwijl hij níets heeft gedaan zelfs. Daar wordt de voorstelling voor het eerst hedendaags en doet denken aan krantenkoppen waarbij verdenking oordeel wordt, zodra de achtergrond van de verdachte wordt genoemd. Maar als je toch ingrijpt in Shakespeare, waarom dan niet ingrijpender? Nu wordt verleden noch heden een dienst bewezen.

De spanning van de voorstelling blijft hem zitten in de oorsprong: in de valse retoriek van Jago en de val voor de jaloezie door Othello. Jago is in deze voorstelling een lekker venijnige rol die ijzersterk wordt neergezet door Rick Paul van Mulligen. De oude taal van Shakespeare wordt door geen enkele acteur zo naar het hier en nu getrokken als door hem. Iedere zin is werkelijk puur genieten. Een compliment voor de timing is voor alle acteurs overigens op zijn plaats. De strakke regie en de aandacht voor de subtiele fysiek van de karakters veroorzaakt lach en lucht waar ze kunnen.

Werner Kolf speelt een kalme Othello die, met name in het tweede bedrijf, bij lange na niet het wilde gedrag vertoont dat zijn omgeving hem probeert toe te schrijven. Die keuze maakt deze Othello wat vlak en eendimensionaal, maar dat is niet aan het spel van Kolf toe te schrijven. Het scherpe contrast dat Shakespeare neerzet tussen het elitaire Venetië en het barbaarse Cyprus wordt door Bukvić gesymboliseerd door een opwindende paaldansscène, bijna letterlijk een afdaling naar de onderbuik. Alleen zijn het vooral de andere personages die afdalen, Othello lijkt ook op Cyprus nagenoeg onaangetast te blijven. Meer grillen hadden deze Othello ook meer nuance meegegeven. Deze Othello lijkt eerder een zuiver politieke en moralistische te zijn.

Het decor van Wikke van Houwelingen, Marloes van der Hoek en Han Buhrs, opgebouwd uit een stalen framewerk van vlaggen, loopt in een fuik naar achteren weg. Zo kijken we als publiek als het ware letterlijk in een koker. Een krachtig beeld bij de visie van de voorstelling. De spiegels op de vloer symboliseren de spiegel die het publiek wordt voorgehouden.

Een gedurfd begin, Othello als eerste regie bij het Nationale Theater. Ik had er by far de ballen niet voor gehad. Bukvić wel. Maar zo is ze: ‘Maak onvermijdelijk werk, en verontschuldig je aan niemand’, sprak ze de nieuwe generatie theaterstudenten in juni vorig jaar toe. En zo is het.

Foto: Sanne Peper

5 Reacties

  1. Thomas Lamers
    Geplaatst op 4 februari 2018 om 18:43 | Permalink

    Dag Annet,

    Ik begrijp iets niet. Waarom is de kwalificatie van relnicht nodig, of überhaupt relevant? Dat doet mij een beetje pijn. En het lijkt mij ook een beetje ironisch in de bespreking van een voorstelling die institutioneel seksisme en racisme aan de kaak stelt.

    Ik zag Rick Paul van Mulligen een Jago zorgvuldig en vanaf het tweede plan neerzetten vanuit persoonlijke kwetsuur, en juist niet vanuit de wens om de boel eens lekker op stelten te zetten en het middelpunt van de aandacht te zijn, ‘zoals het een goede homo betaamt’.

    Ik hoop dat we hier gauw mee kunnen stoppen.

    Thomas

  2. Annet Veenstra
    Geplaatst op 4 februari 2018 om 20:31 | Permalink

    Dag Thomas,

    Dank voor je moeite om te reageren en je terechte kritiek. Het woord is inderdaad onnodig. Ik heb de redactie gevraagd het te vervangen.

    Met hartelijke groet,
    Annet

  3. Thomas Lamers
    Geplaatst op 4 februari 2018 om 20:46 | Permalink

    Dank je Annet, dit waardeer ik enorm!
    Thomas.

  4. paul blommestyn
    Geplaatst op 11 februari 2018 om 18:17 | Permalink

    Ik zag de voorstelling vorige week en vind de beschrijving relnicht vrij ter zake voor de rol (niet perse de tekst) van Jago, nl: vilein, met plezier intrigerend, met een sierlijke motoriek. Ik neem aan dat door de acteur zo bedoeld was en vond het goed werken. het gaf de rol mooi structuur.

    Niets om als pijnlijk te ervaren dus, lijkt me Thomas. en dat het woord ‘relnicht’ in deze context- met succes blijkbaar – taboe wordt gemaakt vanwege de teneur van de voorstelling lijkt me- zacht gezegd – onredelijk.

  5. paul blommestyn
    Geplaatst op 11 februari 2018 om 19:06 | Permalink

    en over de recentie: ik vond de kleine actuele toevoegingen in tekst en vorm vrij goed werken. Maar de twee veranderingen aan het eind deden erg afbreuk. Eerst wordt de Amerikaanse lynchpraktijk er bij gehaald door heel nadrukkelijk ‘Strange Fruit’ te zingen. Hoewel heel goed uitgevoerd, vlg mij dramaturgisch een ongemotiveerde en nietszeggende keuze. En het slot is dat Othello het publiek aankijkt en vraagt of we bang voor hem zijn. Hiermee wordt in mijn ogen de complexheid van Shakespeare platgeslagen tot vormingstheater.
    Jammer, verder een met talent en plezier gemaakte puntgave voorstelling

Plaats een reactie

Uw e-mailadres zal nooit gepubliceerd of gedeeld worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

U kunt de volgende HTML tags en attributen gebruiken: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*
*

LET OP: op deze recensie rust auteursrecht. Voor geheel of gedeeltelijke overname, in welke vorm dan ook, is vooraf toestemming nodig van de uitgever.

Medewerkers

Gegevens uit de Theaterencyclopedie (beta)

auteur: William Shakespeare
vertaling: Esther Duysker
regie: Daria Bukvic / Silke van Kamp
dramaturgie: Karim Ameur
muziek: Wilko Sterke
kostuums: Dymph Boss
decor: Marloes en Wikke
licht: Yuri Schreuders
uitvoerende: Lotte Driessen / Sallie Harmsen / Claire Hordijk / Werner Kolf / Mark Lindeman / Rick Paul van Mulligen / Martijn Nieuwerf / Joris Smit

Meer info over deze voorstelling op Theaterencyclopedie.nl

Elders

NRC Handelsblad
★★★★☆
‘Naarmate het moment van de moord nadert, wordt de spanning intenser en intenser. Bukvic kiest ervoor de acteurs de regieaanwijzingen te laten opzeggen, als in een koor, dat Othello Desdemona vermoordt. Die abstractie maakt het nog spannender. Werner Kolf blijft groots in zijn waardigheid en vraagt het publiek: 'Zoudt u bang voor mij zijn?' Dan slaat de demon Jago opnieuw toe, in een verrassend en schokkend slot.’ Kester Freriks
de Volkskrant
★★★★☆
'Met deze Othello bewijst Bukvic zich nu als een uitermate fantasierijke theatermaker die met lef en brutaliteit een klassiek stuk te lijf gaat. Haar Othello is gewaagd, bij vlagen meeslepend en naar het eind toe verpletterend.' Hein Janssen
Telegraaf
★★★★☆
'Het toneelbeeld is verbluffend. Een niet al te grote spiegelvloer in de vorm van een driehoek beperkt enigszins de speelruimte maar zuigt je wel meteen het verhaal in. Pilaren begrenzen de omtrek van het vlak en fungeren als wanden, vlaggen of zeilen van een schip. In deze schoonheid weet Rick Paul van Mulligen, als de grote manipulator Jago, een zeer overtuigende, doortrapte persoonlijkheid neer te zetten.' Maaike Staffhorst
Trouw
★★★☆☆
'De randpersonages hebben te veel karikaturale trekjes, zelfs Desdemona blijft een beetje hangen in een beeld van weliswaar slim maar vooral mooi en onschuldig, kwetsbaar meisje. Werner Kolfs Othello is wel integer en menselijk, maar de momenten waarop hij echt de ruimte krijgt, zijn te schaars om echt het mededogen van de toeschouwer te wekken en het verrassende aangepaste einde dwingt hem te diep in de slachtofferrol. Regisseur Bukvic focust primair op het blootleggen van scheve maatschappelijke kwesties en daarin slaagt ze ook zeker.' Sara van der Kooi
Het Parool
'Ineens, meer dan over wraak en jaloezie, gaat het over de veroordeling van een zwarte man in een witte wereld. De onberispelijk spiegelende tegelvloer met witte vlaggen aan weerszijden, de hagelwitte kostuums en verblindend witte kapsels benadrukken die insteek. Waar alle personages opgaan in uiterlijke uniformiteit, valt acteur Werner Kolf, uitsluitend door zijn zwarte huidskleur, per definitie buiten de groep. Dat is een ongemakkelijke constatering, waar je als toeschouwer niet aan ontkomt; Bukvić confronteert ons ook met ons eigen kijkgedrag.' Sander Janssens

Speellijst

De eerstvolgende drie speelbeurten van deze voorstelling:

Verwante artikelen

Tags

, , , , , , , ,

  • Elders

    [cf "quote1_krant"]
    ★★★★☆
    [cf "quote1_dequote"] [cf "quote1_auteur"]
    [cf "quote2_krant"]
    ★★★★☆
    [cf "quote2_dequote"] [cf "quote2_auteur"]
    [cf "quote3_krant"]
    ★★★★☆
    [cf "quote3_dequote"] [cf "quote3_auteur"]
    [cf "quote4_krant"]
    ★★★☆☆
    [cf "quote4_dequote"] [cf "quote4_auteur"]
    [cf "quote5_krant"]
    [cf "quote5_dequote"] [cf "quote5_auteur"]