De aantrekkingskracht van Dada is voor lang niet iedereen even evident. Door haar subversieve karakter, alsook de fluïde interpretaties, kan er tot in de oneindigheid worden bediscussieerd wie en vooral wat wel of niet Dada was. Niet te ontkennen is dat de radicaal avant-gardistische kunstbeweging, die uit de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog ontsproot, een diepgravende invloed heeft gehad op de contemporaine kunsten. (meer…)
In Mama’ku verweeft Cheroney Pelupessy documentaire, dans en intergenerationeel onderzoek tot een intieme verkenning van moeder-dochterrelaties binnen de Indonesische en Molukse cultuur. Welke offers brengen moeders voor hun kinderen? Wat betekent het wanneer een dochter antwoorden zoekt, maar haar moeder blijft zwijgen?
In Mama’ku kruipen we in de binnenwereld van choreograaf en danser Cheroney Pelupessy, haar moeder Laura Pelupessy, en de gerespecteerde Javaanse danseres Elly Lutan, die vanuit Jakarta naar Amsterdam reisde voor de première. De multidisciplinaire voorstelling, waarvoor Pelupessy in 2023 de THE NEXT prijs ontving, opent met een documentaire van regisseur Sven Peetoom, die vervolgens naadloos overvloeit in een dansduet tussen Cheroney Pelupessy en Lutan. Deze combinatie van documentaire en dans is kenmerkend voor Art&, en zagen we eerder al in KETURUNAN, waar Pelupessy als choreograaf vooral via andere makers de connectie met Indonesië en de Molukken onderzocht. In Mama’ku kiest ze echter voor haar eigen kwetsbaarheid.

De documentaire neemt ons mee van Nederland naar Jakarta en Maluku. We volgen een complexe moeder-dochterrelatie: afstand, stilte, en de littekens van huiselijk en fysiek partnergeweld; trauma’s die Laura meemaakte via partners én onbewust doorgaf in de opvoeding aan Cheroney. Het geweld blijkt cyclisch, een patroon dat Cheroney ook in haar eigen relaties heeft ervaren. De vraag die blijft hangen: hoe doorbreek je een viceuze cirkel van geweld en trauma?
De documentaire toont hun moedige zoektocht naar begrip, naar taal voor emoties, vooral in de stille momenten. Zoals wanneer moeder en dochter tegenover elkaar zitten bij een raam in Jakarta, met de bruisende stad op de achtergrond, en langzaam beseffen hoeveel ze op elkaar lijken; dezelfde gewoontes, dezelfde afstandelijkheid, maar ook dezelfde veerkracht. De scènes in Jakarta zijn zwaar, terwijl Maluku — het land van hun over-overgrootvader en de oorsprong van de naam Pelupessy — juist rust brengt.
Waar de documentaire taal geeft aan wat lang onbespreekbaar bleef, geeft dans ruimte aan emoties om te verteren in het lichaam. In de documentaire spiegelen Cheroney en haar moeder elkaar, trekken naar elkaar toe, stoten af als golven die tasten naar land. Deze dynamiek zien we terug in het duet tussen Pelupessy en Lutan, waarin Lutan de rol van moeder omarmt.

De vloer is bedekt met rook die zich als ochtenddauw over het podium uitspreidt. Uit deze nevel verschijnt Lutan, zingend in de taal van haar voorouders, gekleed in batik. In haar armen draagt ze een lang wit doek als een kind, dat ze langzaam naar een boomstam brengt. Met zorg wikkelt ze het doek om de stam, die als een altaar lijkt te dienen, met bovenop een metalen kom gevuld met water en bloemen. Aan de andere kant van het podium beweegt Pelupessy kruipend over de vloer, met een brandende gloeilamp in haar handen. Stap voor stap nadert ze de boomstam en plaatst de lamp daarboven.
Lutan belichaamt vooral de verfijnde alus-stijl van traditionele Javaanse dans, gekenmerkt door subtiele, kleine maar geladen bewegingen. Haar vingers kronkelen als kale takken in de herfst; haar tenen, haar polsen, alles ademt intentie. Haar jarenlange vakmanschap straalt door in elke rustige, golvende beweging. Haar aanwezigheid heeft iets meditatiefs, alsof ze met haar bewegingen wonden masseert. Als toeschouwer voelt haar beweging en uitstraling als een warme brasa, van ‘het komt goed’.
In het duet spiegelen Pelupessy en Lutan elkaar soms exact, alsof ze elkaars adem volgen; op andere momenten nemen ze afstand en botsen de bewegingen ook. Waar Lutans subtiele, traditionele Javaanse dans juist klein en verfijnd is, omvat Pelupessy’s bewegingsvocabulaire een mix van urban contemporary, invloeden uit de Indonesische en Molukse cultuur en martial arts — groot, snel en krachtig. Soms weet je als toeschouwer niet naar wie je moet kijken en lijken de stijlen elkaar te raken of zelfs te botsen, maar precies daarin ontstaat de spanning die ook herkenbaar is uit de documenatire. Moeder en dochter die beiden gezien willen worden zoals ze werkelijk zijn.

De muziek, gecomponeerd door Tom van Wee weeft gamelan-klanken samen met het ritme en kadans van Tifa, waardoor we als toeschouwers ook meereizen van Jakarta naar Saparua.
De intiemste en meest herkenbare momenten zijn juist de kleine, alledaagse gebaren van moederschap. Bijvoorbeeld wanneer Lutan op haar knieën Pelupessy’s haar vastbindt, of wanneer de moeder zelf ineenkrimpt en haar hoofd laat rusten op de dijen van haar dochter, vervolgd door een zachte streling. Deze verschuiving van posities en rollen doet denken aan een familieopstelling.
Na Mama’ku wil je vooral je moeder beter leren kennen. Pelupessy doorbreekt het taboe dat binnen Indonesische en andere Aziatische gemeenschappen vaak blijft hangen: het zwijgen, het ‘laat maar, het is goed zo’. Voor mij, opgegroeid binnen de Javaans-Surinaamse cultuur, voelt dit pijnlijk herkenbaar. We worden niet aangemoedigd om vragen te stellen; we leren onze ouders te zien als streng, afstandelijk, soms bijna als goden, waardoor wij hun menselijkheid niet erkennen.
Mama’ku opent een ruimte voor een nieuwe taal. Een taal die toelaat dat ouders met hun kinderen mee kunnen groeien. Zoals Elly Lutan in de documentaire zegt: ‘De rol van moeder is meer dan een kind baren. Het is een continu proces van zorg, ruimte geven en onvoorwaardelijke liefde. Zoals nagels: je knipt ze, ze kunnen breken, maar ze groeien altijd en steeds langer terug.’
Foto’s: Sjoerd Derine










