Een echte vader, Jacob Derwig (55), en zijn echte zoon, Roman Derwig (21), staan in het openingsbeeld van Hamlet door Theater Rotterdam lijnrecht tegenover elkaar.  Je ervaart als toeschouwer de twee krachten die deze hele interpretatie blijven gelden: liefde en verzet, verbondenheid en vrijheidsdrang, empathie en wraakzucht.

Met kleine gebaren, een verzuchting of een licht-wanhopige blik, maakt de oudere generatie duidelijk dat de nieuwe generatie in opkomst is. Hiermee benadrukt regisseur Erik Whien in één keer dat Shakespeares Hamlet gaat over de ‘war of the generations, between young and old, fathers and mothers versus sons and daughters’, zoals vermeld staat in de recente, gezaghebbende tekstuitgave van Shakespeares Hamlet door Austin Ratner (Dover Thrift Editions, 2010). Het generatieconflict dus.

Een Hamlet spelen is altijd spelen in een traditie. Whien gaat rigoureus te werk door de tragedie toe te snijden op slechts drie personages in tal van dubbelrollen. Jacob Derwig is ook oom Claudius die Hamlets vader vermoordde, hij is ook raadsheer Polonius en Guildenstern en meer. Roman is tevens Laertes, de opstandige zoon van Polonius. En Hannah Hoekstra is behalve moeder Gertrude ook Hamlets geliefde Ophelia en Rosencrantz, en ook meer. Tussen haakjes: dat Gertrude en Ophelia door dezelfde actrice worden vertolkt, is niet echt nieuw; het is vaak eerder gedaan. De enige die we node missen is Horatio, Hamlets vriend en vooral klankbord.

De anderhalf uur durende bewerking speelt zich af in een ingenieus decor van een donker, verschuivend podium (ontwerp Studio Dennis Vanderbroeck), verrijkt met inventieve lichteffecten en elektronische muziek. De overheersende sfeer is die van beklemming. En op verrassende wijze is deze Hamlet óók met humor als onmisbare tegenkleur.

Hamlet is jong, sterker, hij móet jong zijn. Aan dat gegeven kun je niet tornen. ‘Jong’ betekent vooral dat hij de grote gevoelens en gebeurtenissen van het leven voor het eerst ervaart: de dood van zijn vader, zijn liefde voor Ophelia, de malende gedachten in zijn hoofd, de zelftwijfel, gevoelens van verzet, de verwarrende genegenheid voor zijn moeder die kort na de moord op zijn vader met diens moordenaar trouwt, bovendien Hamlets oom.

Die onschuld van de jeugd zorgt ervoor dat Hamlet een rite de passage is, een inwijdingsritueel. Acteur Roman Derwig is een hartverwarmende Hamlet, hij acteert gevoelig, is emotioneel geladen en tegelijk glashelder. Met Hoekstra en Jacob Derwig rondom hem, krijgt hij de kans de uitersten van zijn spel te verkennen.

Voor degenen die een Hamlet voor het eerst zien, zal het een hele puzzel zijn de dubbelrollen en de personages te duiden. Whien werkt niet of nauwelijks met rekwisieten, alle drama komt voort uit de tekst zelf. Als Jacob van rol verwisselt, bijvoorbeeld van moordenaar-oom Claudius naar raadsheer Polonius, trekt hij een colbertjasje aan of uit.

Weergaloos in de eerste scènes is manier waarop Jacob Polonius neerzet: als een achterbakse vleier, een sluwe intrigant. Dat Hamlet verliefd is op zijn dochter Ophelia maakt het jongerendrama dat Hamlet in wezen is nog sterker. Deze Polonius is de eerste dode die valt, als voorbode voor alle doden.

In de originele tekst steekt Hamlet hem met zijn degen neer terwijl hij achter het gordijn een heftig gesprek tussen Hamlet en Gertrude afluistert; hier roept Roman hartverscheurend uit: ‘Dood! Dood! Dood!’ De taal als wapen. Vlak ervoor zei Gertrude nog verwijtend tegen haar zoon: ‘Jouw woorden treffen me als dolken.’ Schitterend detail, prachtig doordacht. Hoekstra is subtiel in haar beide grote vrouwenrollen: ze is geen kille Gertrude en een naïef-gevoelige Ophelia, zoals meestal; ze laat prachtig de gevoelens van beide rollen in elkaar overvloeien.

Hamlet en traditie, de Hamlet-traditie zogezegd: een van de motieven achter de rolkeuze van de reële vader en zoon is dat Derwig in 1997, op 28-jarige leeftijd bij het gezelschap De Trust in de regie van Theu Boermans, de titelrol vertolkte; indrukwekkend was dat. Het is een mooi moment als zoon Roman zegt, in aanvang van de scène met de toneelspelers: ‘Papa, ik heb je eens een mooie rol zien spelen…’ Dat kan natuurlijk niet, en juist dat is een sterk voorbeeld van het spel met fictie en echtheid die deze uitvoering tekent.

Daarom is het des te interessanter dat de jonge Derwig aan Jacob als een van de toneelspelers aangeeft hoe acteurs moeten spelen, de befaamde inleiding op de ‘muizenval’, op het toneelstuk in het toneelstuk. Terwijl de jonge Hamlet dit aan de belabberd acterende, reizende gelegenheidsspeler Jacob uitlegt, wéét je dat de laatste doorwrocht is in het vak: met treffende gebaren laat Jacob dat zien.

Maar het is meer. Als diezelfde acteur in de daaropvolgende scène als moordenaar van Hamlets vader wordt ontmaskerd, hebben Hamlets woorden doel getroffen. En dus ook Hamlets briljante uitleg aan de toneelspelers. Soms wordt die weleens weggelaten of ingekort, maar dat kan eigenlijk niet, het is de kern van Hamlet. Als de theatrale fictie van de muizenvalscène overtuigend en ‘levensecht’ wordt gespeeld, is dat het bewijs van Claudius’ schuld, en is de opdracht van Hamlets vader om diens moord te wreken werkelijkheid en geen hersenschim van Hamlet.

Whien en twee andere bewerkers, Jacob Derwig zelf en Koen Tachelet, kiezen voor tal van interessante, intelligente oplossingen om de toeschouwer mee te nemen in spiegelpaleis van echt en niet-echt. Er zijn echter wel enkele kanttekeningen te maken: het gemis van Horatio als Hamlets troostende, filosofische vriend is groot. De complex in elkaar grijpende dubbelrollen worden, naarmate het stuk vordert en de dramatische finale in zicht komt, toch verwarrend. Voor de toeschouwer is het dan vrijwel onmogelijk zich te identificeren met alles wat er gaande is.

Dat neemt niet weg dat deze Hamlet diep weet te raken. De gevoelens van rouw en verdriet om het verlies van de vaderfiguur die Roman Derwig uitdrukt, zijn soms omfloerst gespeeld, en dat maakt het des te indringender. Dat de vader nadrukkelijk ‘de oude Hamlet’ wordt genoemd, is nog een bewijs hoe de jonge, bijna ingenu-achtige hoofdrolspeler moet leren omgaan met al die dingen in het leven, waarop hij nog niet is voorbereid. Dat is de dieperliggende gedachte achter deze versie van Hamlet.

Foto’s: Sanne Peper