De eerste woorden van Hajar Fargan klinken in het donker. Een korte lichtflits doet een bliksem na; in die seconde zien we haar figuur achter een brede, donkere, transparante sluier die aan het grid hangt. In afwachting van de volgende schicht vertelt ze ons over hoe ze als kind samen met anderen de donder nabootste. In deze duisternis is de beeldvorming bij het verhaal dat volgt aan ons. De verbeelding wordt aangezet in woorden, net als bij een gebed. 

Na haar eerste solovoorstelling Dagboek van een beweging (2025) presenteert theatermaker, acteur en cultureel antropoloog Hajar Fargan een monoloog waarin ze door middel van het persoonlijke het collectieve probeert te duiden. Centraal staat een gevoeld gat tussen haarzelf en anderen. Hoewel ze spreekt vanuit haar ervaring als ‘moderne moslima in Nederland’ (ironisch bedoeld en ook zo uitgesproken tijdens de voorstelling) is dit gat voor iedereen herkenbaar. Wie zoekt niet naar verbinding en zingeving in de monsterlijke, hypocriete uitwerking van de ‘westelijke beschaving’ waarin we ons bevinden?

Fargan struint door herinneringen aan haar jeugd, van toen ze vrienden en bepaalde codes eigen wilde maken, onderdeel wilde zijn van een gemeenschap, een geheel. Soms kijkt ze recht de zaal in, op de persoon af, en beweegt ze door de lege ruimte in een prachtig, wijd kostuum in groen-grijze tinten. Een doorzichtige soort jas met hoodie dient ook als hoofddoek, die ze op- en afzet wanneer het verhaal erom vraagt.

De hangende sluier rolt langzaam naar beneden en stapelt zich op de vloer, waardoor het verstrijken van de tijd voelbaar wordt. Sterke ontwerp- en regiekeuzes onderstrepen de discursieve bruggen tussen de anekdotes. Kanonnen van zinnen houden ons bij de les, zoals: ‘Verhalen helpen. Dat God is gebruikt voor ellende vertelt ons iets over de mens.’

Haar woorden delen liefde en barmhartigheid uit, en klappen in alle richtingen. Naar de imam die met geweld zijn autoriteit oplegde in de koranles, naar haar moeder en het systeem dat haar hoofd gebogen hield, naar Theo van Gogh, diens moordenaar en de ‘beschaafde’ (lees bloeddorstige, racistische) reacties van vele Nederlanders wier identiteit nooit bevraagd wordt in de nasleep ervan. Het gat wordt steeds groter: tussen haarzelf en de rest, dit land, haar God en God in het algemeen.

God kom(t) terug is een pleidooi voor de waarde van geloof ten opzichte van de verlichte en verroeste aanname dat goddeloosheid ons ergens van heeft bevrijd. Maar tegelijk biedt Fargan ook een inkijk in een Nederlandse realiteit die ver van menig bed ligt – in ieder geval van het mijne. Ik voelde me in die zin even geraakt als bij het lezen van De avond is ongemak van Lucas Rijneveld. Ook Fargans tekst schept een spannende warmte waarin liefde, pijn en een kritische blik op een voor mij deels onbekend heden en verleden naast elkaar mogen ademen.

Barmhartig maar ook boos en gekwetst, als een zus, spreekt ze ons aan. ‘Beschaving’ klinkt als een vies woord, een verraderlijk begrip dat nieuwe vormen van materialistisch geloof onzichtbaar maakt, terwijl ze als lopend vuur door een droog bos om ons heen loeien. Nog een rake oproep: ‘Verlicht jezelf door te durven geloven!’ Ze smeekt God terug te komen: God als verstilling, saamhorigheid en gedeeld mysterie.

Foto’s: Milagro Elstak