Verschillende artiesten
Europe Endless Express
★★★★★
Driedaagse treinreis kriskras door Europa
Max Arian
3 juli 2016
Gezien op 30 juni 2016, Trein dwars door Europa

Zevenhonderd, grotendeels heel jonge mensen in een oude slaaptrein met even zoveel couchettes en nog meer verwarring over wat er in drie dagen met de Europe Endless Express zou gaan gebeuren. Wat was het reisdoel? De route? Wat zou er te zien, te horen en, ook belangrijk, te eten en te drinken zijn? Was dit een gezellig reisje, een stukje Europa-building, een rijdend theaterfestival of een levende brok nostalgie naar de toekomst?

Na drie dagen door Europa te hebben gezworven met de trein van Europe Endless Express is de verwarring nog even groot, maar van karakter veranderd. Ik denk dat iedereen met evenveel enthousiasme een heel verschillende reis kan hebben beleefd, afhankelijk van leeftijd, interesse, toeval en achtergrond.

Je kon het beleven als drie dagen bier drinken, dansen, popmuziek, niet gaan slapen en af en toe iets opvangen over Europa en cultuur. Was het gezamenlijke zingen primitief of hoogstaand ironisch? Weet ik niet. Het was drie dagen jezelf door massa’s mensen wurmen in een trein. Je vroeg je soms af of iets kunst was of suffigheid. Achteraf bleek het allemaal perfect georganiseerd. Er was heel veel muziek, sporadische toneelvoorstellingen, lekker eten, doorlopende films en elke dag fraaie dagafsluitingen van dominee Gremdaat (Paul Haenen). En we werden de hele reis begeleid door lieftallige revisoren, eentje per treinwagon, jonge actrices, net van de toneelschool, gekleed in fraai ontworpen uniformen, die ook prachtig a capella bleken te kunnen zingen.

Maar het was ook een unieke, avontuurlijke verrassingsreis kriskras door Midden-Europa, waarvan zelfs de organisatoren de route niet kenden, omdat die ook tijdens de reis nog kon worden gewijzigd. Zo verbood Brussel vanwege veiligheidsoverwegingen dat de stad werd aangedaan en moest de trein op het laatste moment uitwijken naar Keulen. Veel grote steden, zoals Berlijn, Wenen en Frankfurt, werden in de nacht of overdag onzichtbaar gepasseerd. Maar als je geluk had, en dat had ik, ik geloof als enige, had je om zes uur ’s ochtends een uniek uitzicht over de Elbe in Dresden. We wandelen vrolijk achter aardige jonge meisjes aan door Bratislava, Keulen en Praag, waar wij in het modernistische Archatheater vrolijke hoempa-rock-folkmuziek horen van een Allstar Refjúdží Band en naar het verhaal luisteren van de ‘guerrillakunstenaars’ van het collectief Ztohoven, die vertellen hoe ze de Tsjechische vlag op de presidentiële Burcht hadden vervangen door een rode onderbroek, wat nu volgens hen symbool is geworden voor de anarchistische oppositie in Tsjechië.

’s Avonds, in Bratislava, het verste punt van onze reis, het slaperige hoofdstadje van Slowakije, wordt het verkeer voor ons, zevenhonderd treinreizigers, stilgelegd. Maar we zijn daar dan ook precies op 1 juli, als Slowakije het voorzitterschap van de Europese Unie van Nederland heeft overgenomen, en we brengen een foeilelijk kunstwerk mee, een vriendelijke ambtsketen (met: Europe by People er op) en voor zover ik weet niet de voorzittershamer van Rutte. Het wordt, in de kortgeleden gerenoveerde markthal, onverwacht van eindpunt ook een van de hoogtepunten van de reis, vooral door actrice, diplomate en politica Magdaléna Vášásyová, die zelfs voor dit kunstwerk een mooi plaatsje weet en die ons vanaf het podium bedankt voor onze komst, in de week nadat Engeland met z’n Brexit en z’n Polenhaat de mensen uit Centraal-Europa een behoorlijke klap heeft bezorgd en op de dag dat in Oostenrijk de rechter heeft bepaald dat de tweede ronde van de presidentiële verkiezingen over moet worden gedaan, waardoor heel goed de rechts-populistische FPÖ-er Norbert Hofer alsnog aan de macht kan komen, ook al geen liefhebber van de komst van buitenlanders. Vášásyová zegt dat zij de komst van zevenhonderd, grotendeels heel jonge, Nederlanders naar Bratislava beschouwt als een hartelijk gebaar naar Slowakije en Centraal-Europa. Ontroerend dat door haar woorden ons plezierreisje plotseling een veel diepere betekenis krijgt.

Toch was die andere betekenislaag ook in de trein al aanwezig, in het door Eye verzorgde filmprogramma en in een voor De Balie uitgeruimde treinwagon waar serieuze lezingen werden gehouden. Zo werd bijvoorbeeld de Poolse journalist Konstany Gebert uitgebreid geïnterviewd door De Balie-directeur Yoeri Albrecht, over zijn rol bij de overgang naar de democratie van Polen in 1989. Gebert praatte met ironisch mededogen over zijn voormalige communistische tegenstanders (‘Die arme commandant van de politie van Warschau; eerst zat hij zeven jaar achter mij aan en toen moest hij meemaken hoe ik hem achterna zat, omdat ik hem wilde interviewen.’) En hij sprak met zowel verontwaardiging als begrip over degenen in Centraal-Europa die zich doodsbenauwd vast proberen te klampen aan wat ze hebben en die daarom mordicus tegen buitenlanders zijn. Maar, helaas voor hen: ‘Er is geen sprake van een vluchtelingen-crisis, het is een nieuwe situatie waar we allemaal aan zullen moeten wennen.’

En het toneel? Er was kwantitatief niet zo heel veel toneel. De mensen van Wunderbaum hadden al een voor een groot deel aan hen gewijd Holland Festival achter de rug en beperkten zich nu grotendeels tot uitgelaten presentaties van de muziek van anderen. Vincent Rietveld en Ward Weemhoff van De Warme Winkel vervlochten al de eerste avond, afgewisseld door de jazz van Yuri Honig en zijn band, twee authentieke monologen uit Hongarije. Een daarvan is het verhaal van een Hongaarse grenswacht die toezag en niet ingreep toen onder zijn ogen in 1989 door de Oost-Duitse vluchtelingen naar het Westen feitelijk de Berlijnse Muur werd doorbroken. Het andere verhaal is van een burgemeester van een grensgemeente tussen Hongarije en Servië die anno 2016 moet toezien hoe er nu weer een muur wordt gebouwd, nu aan de andere kant van het land en nu juist weer tegen vluchtelingen naar het Westen. Een eenvoudig vertelde, maar heel bittere tegenstelling.

Voor mij was de grootste theatrale verrassing van de reis Rheingold van De Warme Winkel, dat in een leeggeruimde treinwagon over de hele lengte werd gespeeld door vier jonge, Vlaamse acteurs en actrices: Lukas de Wolf, Verona Verbakel, Jonas De Vuyst en Lauranne Paulissen, leerlingen uit Antwerpen van Ward Weemhoff. We reden door een soortgelijk rivierdal als waar de opening van Wagners beroemde en beruchte tetralogie Der Ring des Nibelungen speelt. De Rijndochters suggereerden hier niet met zijden doeken, maar met robuuste dekens de golven en het zwemmen en slepen door het water. Het vervolg van de cyclus werd niet zozeer gespeeld maar verteld, en vooral: geïnterpreteerd. Een tiental interpretaties kwam voorbij, zoals een helder uitgelegde antikapitalistische interpretatie van de Ring, een zeer toepasselijke pro-Europese analyse (hoe houden we Europa bij elkaar als alle goden ten onder gaan?), een heel persoonlijke, vanuit de liefdesdriehoek Friedrich Nietzsche-Cosima-Richard Wagner en een muzikale, waarbij zoals soms gebruikelijk dwars door de muziek heen werd gepraat. We zagen ook de smartelijke dood van Wagner en kregen bijna medelijden met hem als Cosima weer eens kwaad op hem wordt en hem wellicht op die manier een fatale hartaanval bezorgt. Heel knap zoals een scène wordt opgebouwd vanuit iets dat heel individueel en persoonlijk lijkt, maar dan over bijvoorbeeld de miskende kunstenaar Hitler en dus over de geschiedenis van Europa blijkt te gaan. Wagners muziek blijft op de achtergrond, de interpretaties gaan alle kanten uit, maar door hun prachtige, genuanceerde spel houden de jonge acteurs het toch allemaal schitterend bij elkaar. Mooi is ook dat het stuk begint met drie verleidelijke Rijndochters, belaagd door afstotelijke dwergen en reuzen, en eindigt met twee blote jongens en twee aangeklede meisjes. Het verglijdende landschap buiten maakte de voorstelling helemaal af. Toch denk ik dat deze intelligente en geestige Europera ook een mooie toekomst kan hebben in theaters en zeker op festivals.

Rheingold De Warme Winkel, foto: Kiki Amsberg

Elders

Het Parool

'Voor aanvang van de reis lijkt Europese bewustwording een belangrijk onderwerp voor de Europe Endless Express. Uiteraard: in lezingen en gesprekken komt het onderwerp terug, maar dat lijkt eerder een verplicht nummer dan noodzaak. Het lijkt meer te gaan om het avontuur, het onderweg zijn en het vrije gevoel dat je anderen passeert in de smalle wandelgangen. En ja: misschien gaat deze eerste keer niet alles goed, maar ook dat heeft zijn charme.' Rajko Disseldorp

7 Reacties op "Europe Endless Express"

  1. Aafke Steenhuis schreef:

    Max, Wat een mooi, aanstekelijk, vrolijk stuk! Het was een heel bijzondere treinreis die opgewekt en lichtvoetig door Europa slingerde, vol met aardige en flexibele mensen. Alleen vond ik die overdracht van het EU-voorzitterschap in Bratislava nogal sullig en slap ironisch. Je hebt gelijk, de Slowaakse parlementarier en actrice Magdaléna Vášásyová sprak wel indringend over de ernst en de belangrijkheid van het moment.

  2. Marit van Vliet schreef:

    EEE – ik was erbij maar ik zat zeker in een heel andere trein dan Max…. De logistieke problemen maakten dat veel programma-onderdelen niet bereikt werden, niet doorgingen of vol waren. Als in een trein 600 passagiers zitten en er zijn drie kunstrijtuigen á 60 personen (als je propt), dan moet je shifts organiseren zodat iedereen de kans krijgt voorstellingen te bezoeken. Het gebrek aan informatie zorgde ervoor dat zelfs de revisor niet wist wat ze ons moest vertellen en ze op zaterdag maar vrij nam of kreeg. Bovenal, en dat was natuurlijk het meest jammere, was het niveau van dat wat ik wél heb kunnen meemaken niet geweldig, op het amateuristische af. Tot en met Praag heb ik nog de hoop gekoesterd dat het nog wat zou worden. Een echt theater waar iedereen in paste! Nu eens geen muziek en gedichten maar theater! Iets nieuws, iets onverwachts, iets prikkelends! Maar ook dat was minnetjes dus halverwege ben ik toch maar een wandelingetje door Praag gaan maken. Waar ik overigens steeds meer EEE-hangers tegen kwam, mensen met tassen eten omdat het aangeboden ontbijt door de eerste zes rijtuigen was opgegeten.
    In onze coupé begonnen we als onbekenden en zijn we nu heel close. Dat heeft EEE wel gedaan. Maar alles eromheen…het idee was geweldig, de marketing en sales voortreffelijk, maar de uitwerking wat mij betreft teleurstellend.

  3. Annet Veenstra schreef:

    Inderdaad zeg, zaten wij in dezelfde trein? ;) Films deden het vaak niet of vielen halverwege uit, toneel was er veel minder dan verwacht en de debatten werden door velen als weinig diepgravend ervaren. Die diepgang had ik als jonge reiziger wel wat meer willen zien. (De prachtige overdracht in Bratislava met een lezing van Arnon Grunberg, evenals de Beautyverhalen Salon van Zina, waren overigens indrukwekkend!). Voor mij viel de uitwerking van dit bewonderenswaardige plan ook wat tegen.
    Eerlijk is eerlijk, het succes van deze reis dreef een beetje op een heel dankbaar elitepubliek en het keiharde werk van de medewerkers. Want dat de medewerkers en revisoren snoeihard hebben gewerkt, was glashelder. Ze deden alles in hun vermogen om de logistieke ongemakken zoveel mogelijk te verzachten.
    Maar of ik volgend jaar weer mee zou gaan…. Hmm, dan moet er wel wat veranderen. Dit jaar waren het namelijk echt geen vijf sterren wat mij betreft.

  4. Doris bartels schreef:

    Dit verhaal klopt zo helemaal met hoe ik het ervaren had. Ik vond het geweldig en misschien niet alles naar ieders smaak, maar dat lijkt mij ook onmogelijk. Ik heb enorm veel respect voor wat de organisatie voor elkaar heeft gekregen en wat minder respect voor mensen die piepen over een ontbijt dat ze missen of zijn gaan klagen bij die allerliefste revisoren die de benen uit het lijf liepen. Kan gebeuren, alles was voor de eerste keer en dan koop je gewoon zelf een broodje, want we zijn niet gehandicapt.En de wetenschap dat daar in het theater allemaal vluchtelingen stonden op het podium vond ik geweldig, evenals het verhaal van de grote rode onderbroek. Zoals Max het omschrijft heb ik het exact zo ervaren, ik voelde me gezegend dat ik bij de theatervoorstelling was en kon niet na vertellen waarom het zo geweldig was, nu kan ik zeggen: lees de recensie van Max maar. Ook de toespraak van Magdaléna Vášásyová wiens naam ik dankzij Max nu eindelijk weet trof mij recht in het hart. Het enige waar ik een andere kijk op heb is de gemiddelde leeftijd: die lag volgens mij vele malen hoger dan zoals Max het omschrijft. Ik verbaasde me enorm om de grote hoeveelheid 40-plussers.

  5. Joost Dekkers schreef:

    Logistiek was de trein een vet probleem en tegelijkertijd leek het daardoor op Europa.
    De voorstellingen waren inderdaad niet heel bijzonder en het eten teveel van het zelfde. De discussies waren soms te smal en de BN ers te oppervlakkig.
    Echter het idee en de mensen die het opgezet hebben en de medereizigers waren zeer bijzonder. Van de pollen tot de VR coupe en de swing avond tot de toeval kunst en mijn Syrische reporter. Pet af voor al de insiratie. Van de happening waar je in kunt duiken en van al die oplossings gerichtheid heb ik genoten. Een plek waar jong en oud samen aan de slag kunnen en je zelf veel verschillende mensen kunt ontmoeten is zeldzaam in ons commerciële Europa. Er zijn honderd dingen over te zeggen en dat wordt ook gedaan. Het idee en de gekte om te denken dat het kan met zo’n trein is geweldig.
    Europa aan de banken en bedrijven over laten leidt tot de bekende toestand en het is hoog tijd dat er meer treintjes gaan rijden. Dat de logistiek dan wat problemen heeft is minder erg als de monetaire crisis veroorzaakt door lieden die al jaren hun zaak voorbereid hebben.
    Dat we in Praag zelf boodschappen doen toont aan dat mensen samengepropt in een trein heel oplossingsgericht kunnen denken. Ik ben blij dat ik zelf wat heb kunnen bijdragen.
    Volgend jaar hopelijk treinen uit meer landen zodat Europeanen elkaar kunnen ontmoeten en we onze schouders eronder kunnen zetten. Een ranggeer terrein met een politiek cultuur festival waar de treinen samen komen. Dit omdat ik als zestigjarige denk dat we het niet langer aan Brussel alleen kunnen overlaten. Bedankt voor 2016.
    Denk erom in 2017 brood en borrel meenemen!

  6. Max Arian Max Arian schreef:

    Spannend, al die verschillende reacties op mijn stuk. Misschien op zich al positief dat er zo heftig wordt gereageerd? Grunberg en Zina had ik gemist, als je die optelt bij wat ik heb gezien en gehoord, was er toch wel iets te beleven tijdens de EEE.
    Inderdaad, we moeten Europa niet overlaten aan economen en politici. Cultuur zou een belangrijker rolkunnen spelen en laat kunstenaars maar hun eigen fouten maken bij het zoeken naar co-existentie, altijd minder erg dan geweld en haat. Zo gezien was EEE, ook in zijn verwarring en tekortkomingen een fraaie parabel voor wat Europa nu nog voorstelt. Ik houd het bij vijf sterren en liever geen EEExit…

  7. Maud Bredius schreef:

    Ik kan over de EEE niet meepraten, maar n.a.v alle reacties heb ik de recensie gelezen :-) Het laatste stuk daarvan, over ‘Rheingold’, maakt me zo blij. Jaren geleden heb ik daar tijdens het ITs Festival een versie van gezien, ook geregisseerd door Ward Weemhoff, vermoedelijk met andere leerlingen. Het was het mooiste wat ik ooit tijdens het ITS heb gezien. Het ging maar door en het ging maar door en ik zat te hopen dat het nooit meer zou ophouden, zo prachtig vond ik het. Wat heerlijk dat het nog steeds gespeeld wordt!!

Reageer

Uw E-mail adres zal niet gepubliceerd worden.