De nieuwe voorstelling van Plankton borduurt voort op de opmerkelijk consistente artistieke signatuur van het collectief. Vooral de laatste tien minuten voegen nog een interessant nieuw element toe aan hun post-antropocentrische theater.

Slechts weinig Nederlandse theatercollectieven hebben zo’n duidelijke artistieke signatuur als Plankton. In hun voorstellingen staat steevast een niet-menselijk perspectief centraal, dat ze tot leven brengen met bewegende maquettes en objecttheater. De aanpak culmineerde in een van de beste voorstellingen van 2023: het schitterende Er rent een berg voorbij, waarin miljarden jaren aan Aardse geschiedenis in iets meer dan een uur werden gepropt.

De nieuwe voorstelling Elke rots wordt ooit een kiezelsteen voelt als een combinatie van die laatste voorstelling en het eerdere Phantom Island, waarin de hoofdrol werd gespeeld door een maquette van de ruimte waarin de voorstelling werd gespeeld.

Dat Droste-effect wordt ook in dit stuk sterk ingezet. We zien een schaalmodel van de zaal van Theater Artemis: dezelfde witte muren, dezelfde houten vloer, hetzelfde nooduitgangbordje. Waar in de eerste scène nog geroezemoes van mensen achter de muren van de maquette vandaan komt, verdwijnt die al snel. Wat volgt is wederom een verbeelding van honderden jaren die zich in fast-forward afspeelt, zij het dit keer in de toekomst in plaats van het verleden: na het verdwijnen van de mens volgen we het langzame ineenstorten van het gebouw, en hoe de natuur het langzaam overneemt.

Theatermakers en performers Hendrik Kegels en Sonja van Ojen spelen de voorstelling van de zijkanten en van onderaf: ze trekken behang van de muren, simuleren een aardbeving, laten dieren voorzichtig de ruimte verkennen, en bedienen een huizenhoge vogelsoort die plotseling aan komt vliegen. Dat doen ze met hun kenmerkende, droogkomische stijl: ze maken hun eigen geluidseffecten, en plegen fluisterend overleg over de vernieling die ze aanrichten.

Elke rots wordt ooit een kiezelsteen voelt daarmee wel enigszins als een herhaling van zetten als je als kijker al met het werk van Plankton bekend bent. De teloorgang van de ruimte, en daarmee van de menselijke beschaving, verloopt enigszins voorspelbaar. Hoewel de manier waarop de makers het proces verbeelden altijd sympathiek en vindingrijk is, leveren de natuurverschijnselen en incursies van fauna te weinig verrassingen op.

Tot, althans, de laatste tien minuten. Na de reuzenvogel en -slakken eerder in de voorstelling beginnen zich meer vreemdsoortige levensvormen te ontwikkelen, tot de hele ruimte door buitenaards aandoende planten is overgenomen. Dat legt een facet bloot van het antropoceen waar ik eerlijk gezegd nog niet zo vaak bij had stilgestaan: niet alleen is de mens verantwoordelijk voor het uitsterven van bestaande dier- en plantsoorten, ook zijn er door onze invloed en aanwezigheid talloze organismen überhaupt nooit ontstaan.

De xenobiologie die Plankton aan het slot van Elke rots wordt ooit een kiezelsteen introduceert smaakt naar meer – hopelijk volgen er nog meer voorstellingen waarin de verbeelding van een mensvrije planeet volledig de vrije teugel krijgt.

Foto: Lonneke Vanderpalen