De bezoeker van De Verdraagzamen moet eerst het SuikerUnie-terrein doorkruisen, ten westen van de stad Groningen. Hij passeert overwegend houten gebouwen met een tijdelijk en piratesk karakter, gegroepeerd rond een imposante fabriek uit 1914, waar tot 2008 suiker uit suikerbieten werd gemaakt. Aan het andere uiteinde van het terrein wordt hij een loods doorgeleid naar een podium in de open lucht, met uitzicht op rijen woningen in aanbouw.

De makers van deze voorstelling hadden geen beter voorportaal kunnen bedenken om hun bezoekers in de juiste stemming te brengen. De Verdraagzamen, die vrijdag 28 augustus in première ging naast Broedplaats De Campagne, gaat over stedelijke plekken als deze, die jaren, soms decennia, braak liggen, en de mensen die daar dan bezit van nemen. Zij weten die plekken steevast nieuw leven in te blazen, waardoor de grondwaarde weer stijgt, waarna de stadsbestuurders de nieuwe bewoners weer verjagen.

Het concept voor De Verdraagzamen is van Tom Tieman, een documentairemaker die ook live theater is gaan maken – voor zover mij bekend een unieke combinatie, zelfs nu de performing arts steeds meer multidisciplinair worden. Tieman zoekt voortdurend nieuwe vormen op. Na negen films begon hij live ‘luisterwandelingen’ te maken, die hij nu weer wil omzetten in apps, zodat we ze eindeloos kunnen overdoen, waar en wanneer het ons uitkomt. In één geval ontstond uit een luisterwandeling juist weer een film: in Huilende Bruiden (2021) portretteert hij mensen die zijn gaan wonen in verlaten en vervallen herenboerderijen in de provincie Groningen.

Bijna al het werk van Tieman gaat over mensen en locaties op drift, en speelt zich meestal af op het Groningse platteland, waar hij zelf ook woont, in het idyllische dorpje Ezinge. Hij doet vaak jaren onderzoek, en weet dan het vertrouwen te winnen van mensen die nooit eerder voor een camera of microfoon hebben gestaan. Nomadenland (2024) is een korte film over de Groningse parkeerplaats Kardinge, populair bij mensen die wonen in een camper – soms uit nood aan geld en een vaste woning, maar vaak ook uit vrije keuze. De laatste boer van Euvelgunne (2017) portretteert een boer die zich als enige weigert te laten uitkopen door de ontwikkelaars van een bedrijventerrein.

Oudeschip (2025) is een luisterwandeling over en door het gelijknamige dorp, dat al bijna een halve eeuw standhoudt tegen bestuurders met megalomane plannen – de uitbreiding van de nabije Eemshaven, Google dat zijn datacenter wil hyperscalen. Door zijn geduldige en grondige werkwijze kon Tieman met Oudeschip een heel nieuw perspectief bieden op de klimaatcrisis: de ‘transitie’ naar schone energie gaat gepaard met nieuwe industrie die weinig minder problematisch is dan hoogovens en steenkoolmijnen.

In zijn jongere jaren was Tieman zelf op drift, vertelt hij in een promomail voor De Verdraagzamen. Hij woonde anti-kraak, hoppend van het ene naar het andere leegstaande bedrijfspand. Eerst vooral met leeftijdgenoten, later met ‘gescheiden vaders, klusjesmannen met schulden, mensen met psychische problemen die geen andere plek konden vinden’. Steeds opnieuw ontstonden vluchtige gemeenschappen. ‘We hielden rekening met elkaar, maar eerlijk gezegd was het wonen in één pand soms best een uitdaging.’

De Verdraagzamen draait om zo’n fictieve gemeenschap. Cas (Margje Wittermans) is een voormalige klimaatonderzoeker, verstoten door de professor die haar vergeefs trachtte te versieren. Ferd (Harmen Ridderbos) een dominee die van zijn geloof is gevallen, Ozzie (Dimithri Postma) een joch dat ooit is komen aanwaaien en vervolgens is blijven plakken. De drie hebben hun eigen woonplek gecreëerd en hun eigen onduidelijke regels. Zo nu en dan pakken ze hun gitaren en trakteren zij elkaar en hun publiek op harde muziek.

Al snel komt een voormalige gemeenteambtenaar (Wouter van Oord) de gewapende vrede van het trio verstoren. Hij heeft een auto en een caravan, die hij te dicht bij de anderen parkeert. De man vertelt dat zijn carrière en huwelijk zijn stukgelopen op zijn tomeloze ambities. Ferd vertrouwt hem niet. Hij weet dat de gemeente hen uit hun vrijhaven wil verdrijven om er woningen te kunnen bouwen, en ziet in de nieuwkomer een paard van Troje. Hoe dat verhaal verder gaat, laat ik hier in het midden. Dat kan de lezer van deze recensie beter zelf gaan zien: De Verdraagzamen wordt nog gespeeld in de eerste twee weekends van september.

Ook aan deze voorstelling ligt onderzoek à la Tom Tieman ten grondslag: hij interviewde vijftien mensen die op het SuikerUnie-terrein actief zijn. Hij werkt er zelf sinds anderhalf jaar, in Broedplaats De Campagne. Maar meer dan ooit eerder betrok hij ook andere disciplines bij dit project. Vier acteurs. Een regisseur, Mees van den Bergh, met wie hij ook het concept verder uitwerkte. Een tekstschrijver, Herman van de Wijdeven.

Dat bracht niet louter verrijking. In de tekst van de vier personages zijn letterlijke citaten verwerkt uit Tiemans interviews, zo bleek tijdens het nagesprek. Welke dat zijn, kan het publiek tijdens de voorstelling natuurlijk niet weten. De spelers spreken af en toe rechtstreeks tot het publiek, in een soort terzijdes. Soms werkt dat heel goed, zoals wanneer de gevallen ambtenaar ons de ware betekenis inpepert van het bestuurlijke dieventaaltje in de beleidsstukken van de gemeente. ‘Met ‘economische valorisatie’ bedoelen ze ‘al die zwervers oprotten, er moet geld verdiend worden hier!’.

Minder duidelijk is het verband met de poëzie die Cas voordraagt. Haar naam blijkt te staan voor Cassandra, de priesteres die de Trojanen vergeefs waarschuwde voor het houten paard vol Grieken dat hun stad zou verwoesten. Ferd is vernoemd naar Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de dominee en socialist die eind negentiende eeuw het Friese platteland wist te emanciperen.

Waarom deze oude helden er met de haren bijgesleept? Dat doet geen recht aan het complexe karakter van moderne stedelijke ‘rafelranden’. Op het SuikerUnie-terrein vind je heel wat meer slimme ondernemers die de gemeente en ontwikkelaars goed weerwerk weten te geven, dan romantische outcasts als Ozzie en Ferd. De Verdraagzamen is een interessant experiment, maar hinkt mij nog te veel op twee gedachten. Is het nou theatrale fictie, of documentaire realiteit?

Wat nog ontbreekt, is de vaste hand waarmee een docu als Oudeschip je naar nieuwe inzichten leidt.

Foto’s: Cashmyra