Recensie

De broers Karamazov
Toneelgroep Maastricht
★★★★☆ Toneel
17 oktober 2014 - Theater aan het Vrijthof, Maastricht - Speellijst
De aardse kracht der Karamazovs
Door gepubliceerd 20 oktober 2014

Arie de Mol neemt afscheid van Maastricht met een toneelbewerking van Dostojevski’s meest ambitieuze, overvolste roman. In een brutale bewerking. Die weer nieuwsgierig maakt naar een herlezing van het boek.

De grote slavist Karel van het Reve bekende ooit dat hij jarenlang tot de anti-Dostojevski-club behoorde – hij kon die boeken gewoon niet lezen. Keukenmeidenromans die tot literatuur waren verheven! En dan die gruwelijke en overbevolkte plots! De broers Karamazov spant de kroon. Het lukte mij slechts het boek te lezen (na meerdere stukgelopen pogingen) door er als het ware doorheen te springen en me op een aantal plekken naar binnen te laten zuigen. Schrijver/bewerker Erik-Ward Geerlings moet ook zoiets hebben meegemaakt. Alleen veel grondiger. En met een aantal cruciale beslissingen op zak.

Bijvoorbeeld deze: het proces tegen de vermeende moordenaar van vader Karamazov (een ruime kwart van het boek) slaat hij over, dat heeft op het toneel immers evenveel kans als een Siberische sneeuwman in de hel. Bewerking en regie besloten tot een nog verreikender ingreep, die goed uitpakt en die we bij het betreden van de zaal meteen zien in de vormgeving van Theo Tienhooven. Plaats van handeling is namelijk het sjieke bordeel van de oude Karamazov (een sterke rol van Hans Trentelman), waar de twee centrale vrouwenfiguren uit de roman, Katerina (de slimme, Jessie Wilms) en Groesjenka (de dommige, Lore Dijkman) als hoeren moeten ploeteren. In deze bewerking is daaraan een moederende hoerenmadam toegevoegd die Dostojevski nooit heeft verzonnen: Márja, gespeeld door Gitta Fleuren, die tegen het feit dat ze een verzinsel binnen een verzinsel speelt, aan het slot van de voorstelling  protesteert, wat een ongemeen geestige scène oplevert.

De jongste zoon Aljosja Karamazov (de gelovige dromer, gespeeld door Krisjan Schellingerhout) woont nog ‘thuis’. Mitja, de oudste van de broers (Martijn van der Veen) wil een concurrerende hoerentoko beginnen. Dat is zíjn manier om de vader te bestrijden en tevens de verklaring voor zijn eindeloze gedoe met geld. Ivan, de middelste broer (Freek den Hartogh) logeert soms in het bordeel maar hij wil er (zo toont ons de openingsscène) niet getraceerd worden. Hij is de ambitieuze man van het geweten, de schrijver en journalist die overal tussenin en tussenuit valt.

De bewerking is sterk, de regie is dat ook, geconcentreerd als ze is op de eindeloze kloof tussen harde realiteit en dagdromerij en ook op wat de twee bindt in dat vreemde lusthol. Zoals  Aljosja het formuleert: ‘de aardse kracht van de Karamazovs is dat ze iedereen ten gronde richten die van hen houdt’. Dat is uiteindelijk ook de oververhitte, vulkanische kern van deze stoofpot: ze zíen niet wat voor hun neus aan oorlogsgeweld groeit, als een tumor in een vitaal mensendeel. Ze zijn immers teveel gefixeerd op de ziekte van hun tijd, de materie, het tastbare, de geilheid, de drank. Krisjan Schellingerhout speelt zijn Aljosja als een verzopen ziener. De jonge acteur heeft daar een intrigerend fysiek patroon van struikelende onttakeling voor ontwikkeld dat bloedspannend is om naar te kijken en dat eindigt in het geweldige Niets van een Christus-pose die eindeloos lijkt te duren.

De scherpste ziener en observator is de bastaardbroer Smerdjakov, door Erik Koningsberger getoond met minimale middelen en maximaal effect. Hij is de gedienstige, de stille hater, de vrucht van een kort avontuur van de oude Karamazov met een stinkhoer van de straat. Deze Smerdjakov leidt de finale van de avond in, waarin alle personages als het ware een glijvlucht maken over de vertelling, een mooi, vreemd, typisch Arie-de-Mol-slot. Waarover we verder niks verklappen. Het is de apotheose waar ze zelfs in de anti-Dostojevski-club van Karel van het Reve een stevig applaus voor over zouden hebben.

Foto: Ben van Duin

Plaats een reactie

Uw e-mailadres zal nooit gepubliceerd of gedeeld worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

U kunt de volgende HTML tags en attributen gebruiken: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*
*

LET OP: op deze recensie rust auteursrecht. Voor geheel of gedeeltelijke overname, in welke vorm dan ook, is vooraf toestemming nodig van de uitgever.

Elders

De Volkskrant
★★☆☆☆
'Maar helaas, deze prikkelende elementen en een onverwachte wending ten spijt, levert het toch een minder geslaagde voorstelling op dan je zou denken en hopen. De broers Karamazov bevat – uiteraard nog steeds - veel Dostojevskiaanse tekst en theorie en daarmee weten de spelers vaak maar ternauwernood raad. Ze nemen hun toevlucht tot een zich herhalende mimiek en intonatie die al snel niet meer grappig of adequaat is, terwijl hun tekst nog doorloopt.' Karin Veraart
Trouw
★★★★☆
'Naast een onderhoudend verhaal over drie broers in hun strijd met en om hun vader, is De broers Karamazov een filosofisch geladen voorstelling over zingeving en schuld. Ieder personage verkondigt zijn eigen waarheid, vlucht in nihilisme of in religie. Hoewel fascinerend, duurt dit soms ook een tikje te lang en gaat het richting het einde een beetje 'trekken'. Het zijn slechts minimale smetjes op deze voorstelling vol schwung en bruisend acteerplezier.' Sara van der Kooi
Telegraaf
★★★☆☆
'Maar dat is meteen ook een manco van deze voorstelling. Het is van alles een beetje. Het wordt nergens écht grimmig, maar ook nergens écht komisch. Het blijft allemaal wat weifelend en (op een dildo na) braaf, zonder de nodige rafelrandjes. Terwijl de personages die er in deze – verder overigens zeer onderhoudende – De broers Karamazov rondlopen er toch genoeg hebben.' Esther Kleuver
NRC Handelsblad
★★★☆☆
'Martijn van der Veen zet het evenbeeld van zijn vader neer, en doet dat met gusto. Het griezeligst is de vader jegens de lichtzinnige meisjes, Lore Dijkman en Jessie Wilms. Dijkman is voortreffelijk in hoe zij hem dient en tegelijk haar vrijheid bevecht. In een ontroerende monoloog zegt ze dat liefde van een vrouw "nooit te koop is”. Mimiek en stem zijn hartverscheurend. Het probleem echter is dat de toneelversie even zwaar en rigide wil zijn als het boek. De zonen zijn vervuld van zichzelf en tonen zoveel woede, dat de vraag naar het waarom meer dan gerechtvaardigd is.' Kester Freriks

Speellijst

De eerstvolgende drie speelbeurten van deze voorstelling:

Verwante artikelen

Tags

, , , , , , , , , , , ,

  • Elders

    [cf "quote1_krant"]
    ★★☆☆☆
    [cf "quote1_dequote"] [cf "quote1_auteur"]
    [cf "quote2_krant"]
    ★★★★☆
    [cf "quote2_dequote"] [cf "quote2_auteur"]
    [cf "quote3_krant"]
    ★★★☆☆
    [cf "quote3_dequote"] [cf "quote3_auteur"]
    [cf "quote4_krant"]
    ★★★☆☆
    [cf "quote4_dequote"] [cf "quote4_auteur"]