In Circle Mirror Transformation volgen we een groep uiteenlopende mensen die wekelijks een theaterklasje bijwonen – wat mooie maar voor de hand liggende ideeën over de relatie tussen theater en empathie oplevert.

Als de Amerikaanse toneelschrijver Annie Baker ergens in uitblinkt, dan is het wel in het vangen van de textuur en cadans van alledaagse gesprekken. In haar meest gevierde toneelstuk The flick (2013), dat in Nederland te zien was onder de naam Cinema, ving ze met grote precisie een minigemeenschap van bioscoopmedewerkers, die uiteindelijk door klassenverschillen uit elkaar wordt gedreven.

En in haar magistrale filmdebuut Janet Planet (2023) traceerde ze de warme maar disfunctionele relatie tussen een tienermeisje en haar hippie-achtige moeder. In beide gevallen toonde Baker schitterend hoe onder, tussen en achter banale gesprekjes werelden van onderlinge verlangens, angsten en dromen verscholen gaan.

In Circle Mirror Transformation (2009), een van Bakers eerste stukken die nu voor het eerst in Nederland te zien is, zien we die kwaliteit ook al terug. In het stuk volgen we vijf personages die wekelijks bij elkaar komen voor het theaterklasje van Marty, de docent. Naast haar man James zijn daar dertiger Elisa, veertiger Schultz en tiener Lauren op afgekomen.

De setting van een theatercursus is een dankbare manier om de complexiteit van personages af te pellen – het werd de afgelopen jaren ook sterk ingezet in de tv-serie Barry en de beeldroman Acting Class van Nick Drnaso. Door de protagonisten aan rollenspellen en andere theateroefeningen te laten deelnemen geven ze zich langzaam aan elkaar, zichzelf en het publiek bloot, en wordt de nadruk gelegd op de rollen die ze ook in het dagelijks leven spelen.

In Circle Mirror Transformation leidt het tot wisselende resultaten. Baker heeft eenvoudigweg te veel terugkerende theateroefeningen in haar tekst gelegd, die lang niet allemaal iets interessants over de personages vertellen, of soms op wel erg nadrukkelijke wijze de ‘groei’ van de groep onderstrepen. De cursusscènes die wél goed werken, zoals de oefening waarin een cursist een van de anderen in de groep moet spelen, of de familie-opstellingen die Marty met de deelnemers maakt, hadden gemakkelijk op zichzelf kunnen staan.

Het is interessant om te zien dat Baker ook in dit vroege stuk juist in de gesprekjes tussendoor de meeste kwaliteit weet te leggen. Letterlijk tussen de bedrijven door ontstaan er voorzichtige vriendschappen, liefdes, of leidt een toevallige opmerking opeens tot een levensveranderend inzicht. Gezien haar latere werk voelt het alsof ze in Circle Mirror Transformation nog te veel leunt op de veilige structuur van de theateroefeningen, terwijl haar interesse als schrijver veel meer uitgaat naar wat daar, bijna achteloos, tussendoor gebeurt.

Het is dan ook sterk de vraag waarom regisseur Loek de Bakker juist voor dit, in het oeuvre van Baker wat gedateerd aanvoelende, stuk heeft gekozen. Gelukkig heeft hij een uitstekende groep acteurs bij elkaar gebracht, die zelfs de zwakkere scènes steeds van nuance, psychologische gelaagdheid en vlijmscherpe komische precisie weten te voorzien. Zeker de pijnlijke driehoeksverhouding tussen James (Michiel Nooter), Elisa (Jip Smit) en Schultz (Gustav Borreman) wordt door de spelers perfect uitgespeeld, waarbij zowel de onderlinge dynamiek als de onderliggende kwetsuren die de personages met zich meedragen haarscherp in beeld worden gebracht.

Waar De Bakker in zijn spelregie het beste uit de tekst van Baker weet te halen, gebeurt aan het slot jammer genoeg het tegenovergestelde. De plotselinge abstractie die Baker in de laatste scène legt wordt door De Bakker en scenograaf Janne Sterke onderstreept door simultaan het realistische decor uit elkaar te laten vallen. Het is een rode-rozen-rood-benadering die je als publiek berooft van de mogelijkheid om zelf over de meerlagigheid van de scène na te denken.

(Wel daarbij een kanttekening: het is natuurlijk alleszins mogelijk dat aan de rechten voor de voorstelling strikte scenografische voorwaarden zijn verbonden. Dat zou ook verklaren waarom het scènebeeld van Sterke, net als dat van meerdere andere recente Angelsaksische toneelbewerkingen, extreem sterk op dat van de oorspronkelijke Off-Broadway-versie lijkt.)

Al met al zet De Bakker zo een aangename doch weinig opzienbarende twee uur teksttoneel neer. In vergelijking met zijn briljante andere recente voorstelling Alleen maar lieve jongens, waarvoor hij een nieuwe tekst liet schrijven, speelt de keuze voor het bronmateriaal hem hier van begin tot eind parten.

Beeld: Sanne Peper