‘Het is een atypische De Keersmaeker voorstelling’ zingt rond tijdens de eerste week van het Festival van Avignon 2025. De choreografe, bejubeld om haar minimalistische en geometrische voorstellingen, biedt samen met de jonge danser en choreograaf Solal Mariotte een eerbetoon aan een van haar inspiratoren, zanger Jacques Brel. De voorstelling BREL is wat het belooft: een eerbetoon aan de muziek. Maar ook zoveel meer dan dat.

‘Vieren, rouwen en nadenken zijn essentieel voor de sterfelijke wezens die wij zijn, gevangen tussen verleden en toekomst. Terugkijken op het verleden, samen zijn in het heden, en de toekomst verbeelden (…) dat is de bescheiden rol die artistieke schoonheid vandaag nog kan spelen.’ De Keersmaekers dankwoorden bij ontvangst van de Praemium Imperiale (Tokio, 22 oktober) raken de kern van de voorstelling. Met een selectie van Brel-nummers zijn de twee dansende choreografen op de vloer verbonden in het heden, verwijzend naar verleden en toekomst. Ieder op eigen wijze. Het leidt tot een schone voorstelling van weemoed en melancholie, humorvolle zelfreflectie (vooral door De Keersmaeker) en hier en daar een kritisch geluid naar de wereld.

8 juli 2025, tien uur ‘s avonds. In de ruige omgeving van de voormalige steengroeve van Boulbon is een podium gebouwd. Voorop staat een microfoon. Links en rechts twee metershoge lichtmasten. Alles in de verlaten groeve is er speciaal voor het festival, technisch gezien een megaklus. Duisternis valt over het podium dat tegen een achterwand van steile rots en grillige begroeiing grijsbruin verkleurt. De schaduwen toveren iets spookachtigs. In BREL vindt De Keersmaeker, hemelbestormer en dansvernieuwer, zichzelf wederom opnieuw uit. De jonge Mariotte, voortkomend uit De Keersmaekers opleiding (en bekend uit Exit Above, 2023), is haar evenknie. Het generatieverschil is evident. En met opzet.

Stilte. Het is compleet donker als grote witte letters over het toneel rollen. Brels stem zet in, de titel van het nummer verschijnt op de muur. ‘Ça va’: ‘Un jour le Diable vint sur terre pour surveiller ses intérêts’. Het lied verhaalt van de mens en zijn gruwelijke oorlogen. ‘Les hommes s’amusent comme des fous, aux dangereux jeu de la guerre’.  Een spot zet de microfoon in het licht. De Keersmaeker, grijs ruimzittend kostuum (in sober en effectief kostuumontwerp van Aouatif Boulaich), loopt naar de microfoon, kijkt haar publiek recht in de ogen en zegt…. niets.

Het tweede lied zet in, ‘Sur la place’, over het meisje dat danst in het midden van het plein in een omgeving waarin haar passie geen begrip vindt. ‘Les hommes ferment les carreaux. Comme une porte entre morts et vivants.’ Bij de laatste zin die wegsterft maakt De Keersmaeker een tournure. We horen in de verte een schreeuw. ‘Quand on a que l’amour’ Het volgende nummer begint. Solal Mariotte, met bravoure bewegingen, verschijnt maar blijft op de achtergrond. Zijn schreeuwende uithalen provoceren de betekenis van Brels woorden: wat als we alleen nog de liefde hebben die ons als mensen verbindt? De Keersmaeker blijft halve draaien maken om haar as, gefixeerd op een plek aan de rand van het licht van haar cirkel. Ze werpt Mariotte af en toe een blik toe.

‘La Valse a Mille Temps’ brengt de kalmte terug. Een intro met klokkenspel, gitaar en fluitspel zet in en de dansers beginnen samen vrolijk aan een wals. Een spel van samen en alleen volgt. Aantrekken en afstoten.

In die lege ruimte, met alleen de bewegingen van de dansers, werpt De Keersmaeker haar afstandelijkheid bij vlagen af. Ze maakt met gezichtsuitdrukkingen duidelijk wat ze vindt. Als ‘Ne me quite pas’ inzet, kleedt ze zich uit en staat met haar rug naar het publiek. Brel als projectie verschijnt over haar lichaam en de muur. Ze slaat haar armen om zich heen, steekt een arm uit. Naakter, kwetsbaarder en ontroerende kan het niet.

Zo volgt het ene nummer op het andere. ‘Les Flamandes’, ‘Bruxelles’, ‘Marieke’ en de kritiek op Vlaamse burgerlijke zeden en gewoonten, waar Brel en De Keersmaeker hun haat-liefde-verhouding mee delen, zijn een feest van herkenning voor de generatie zestigers. Het platteland van de watersnoodramp van 1953 is herkenbaar. Verweerde hoofden van dorpelingen worden geïllustreerd op de muur met ingrijpende beelden.

Maar deze herinneringen aan een verleden resoneren anders bij de generatie van Mariotte. Veel nummers zitten in het collectief geheugen gebeiteld van de generatie van De Keersmaeker. Maar dat is niet zijn verleden, niet zijn herinnering. Het wordt ook zichtbaar in zijn bewegingen: hoekiger, abrupter en uitdagender.

In het tweede deel van de voorstelling wordt Mariottes aandeel prominenter. Hij benadert Brels muziek en tekst vanuit zijn eigen danstaal, voortkomend uit breakdance. Het vertaalt zich naar energieke scènes bij nummers als ‘Mathilde’ (een weergaloze breakdance), ‘Dans le port d’Amsterdam’ en ‘La chanson des Vieux Amants’ en het ridiculiseren van een generatie in ‘Les bonbons’. En misschien wel het uitdagen van De Keersmaeker en Brel zelf.

In de voorstelling is het De Keersmaeker en Mariotte gelukt hun gedachten over Brel over en op elkaar te leggen en in zekere harmonie te brengen. Bij ‘Ces-gens-la’ zien we beide dansers ieder gevangen in hun eigen spot, hun eigen cirkel, met Brel als derde aanwezig op de projectie (een helder lichtontwerp van Minna Tiikkainen).

Als het einde nadert, van het leven van Brel en van de voorstelling, is de laatste scène voor ‘Jojo’, het afscheid van een vriend. Als ik de voorstelling een vier maanden na Avignon in de zaal van Internationaal Theater Amsterdam zie, is de impact dezelfde. Nee sterker: de eigen herinneringen aan het verlies van een dierbare vermengen zich nog sterker met Brels woorden, De Keersmaekers fragiele laatste bewegingen en Mariottes vertrek. Verleden, heden toekomst. De voorstelling heeft de bescheiden rol die artistieke schoonheid nog kan spelen ingevuld.

Foto’s: Anne van Aerschot