‘Zoals wij hier, met z’n allen in het nu in deze ruimte zijn, staan we in een lange traditie van verandering en verzet. Dit moment is niet meer te manipuleren, censureren of elimineren. Er kan nu even geen enkel algoritme, bot of provider tussen ons komen. Dat is een superkracht. Live and direct.’ De woorden van Maarten van Hinte zinderen na. Hij sprak de Staat van het Theater gisterenmiddag uit in de Amsterdamse Meervaart, waarmee hij ook het Nederlands Theater Festival opende. 

Het voelde als een feest, een ode, een kritisch betoog én een moment van verzet in een volle zaal van theater Meervaart, waar Maarten van Hinte de Staat van het Theater uitsprak. Hij werd gedurende zijn toespraak ondersteund door DJ Lovesupreme (aka Gaby Damude), die het publiek via muziek en voice-overs flitsen van het verleden en van ‘vergeten’ helden liet beleven.

De Staat van het Theater belichaamde hierdoor ook de ziel van hiphop, zoals Van Hinte het zelf omschrijft: ‘Voor mij is hiphop besluiten dat je gehoord moet worden. Het is de cirkel, de cypher, waarin iedereen gelijk is. Het is delen, solidariteit. Het is samenkomen, live and direct, en spitten. Het is grenzeloos bewegen. Het is geven en nemen, call and response. Het is meervoudig kunnen zijn, meerlagig kunnen denken. Het is joy.’

Maarten van Hinte reflecteerde op zijn reis door de theaterwereld. Samen met zijn ‘partner in mind, time and crime’, Marjorie Boston, begon het in de marge: met het MC Theater (het huidige De Krakeling), het huis dat zij zelf bouwden, en hun eerste groep Made in da Shade. Bewegen vanuit de marge was hun kracht en dat is het nog steeds. Van Hinte pleit er vooral voor om weg te stappen van theater als doel op zich, en het eerder te beschouwen als een middel tot verandering van de wereld om ons heen. Dat komt ook tot uiting bij Rightaboutnow Inc., waar hij samen met Marjorie Boston de artistieke leiding heeft en verhalen die vaak in de schaduw verdwijnen aan het licht brengt.

Zijn hart voor bewegen vanuit de marge kwam ook nadrukkelijk naar voren toen Van Hinte aandacht vroeg voor de mensen in het theaterlandschap die vaak vergeten worden, maar zonder wier bijdrage de theaterbeleving niet zou kunnen bestaan: de producenten, bouwers, stagiairs, communicatiemedewerkers, kaartverkopers, koks en kostuummakers.

Verder pleit hij voor het maken van ruimte voor vernieuwing en experiment, en voor plekken die laagdrempelig zijn om zo ook andere bezoekers te bereiken dan het reguliere theaterpubliek: ‘We vieren de kunstwereld als plek voor vernieuwing en experiment, waar creatieve geesten vrij spel hebben, een open-minded arena voor vrije ontmoetingen en ontdekkingen. Maar de realiteit is toch vaak die van een bunker waar men met soortgenoten schuilt om de status quo te behoeden voor een veranderende wereld.’

Hoewel Van Hinte’s toespraak veel momenten van humor bevatte, was hij kritisch op de toverwoorden ‘diversiteit en inclusie’. Die worden in het theaterlandschap nog te vaak op een oppervlakkige manier ingezet als een checklist om subsidie te ontvangen. Tegelijkertijd heerst er onder theatermakers ook kritiek dat ‘diversiteit en inclusie’ het identiteitsdenken en de cancel culture stimuleren, wat ten koste zou gaan van ‘universele’ thema’s. Van Hinte benadrukt echter dat diversiteit geen target moet zijn, maar een uitgangspunt: ‘En dan geen maatschappelijk uitgangspunt, ook geen politiek uitgangspunt, geen educatief uitgangspunt, maar een artistiek uitgangspunt. Bewustzijn van de bredere cultureel-historische context waarbinnen je werkt, ongeacht het werk, en ongeacht met wie of hoe je het maakt, is een kwaliteit, een artistieke kwaliteit, die het werk actueel en relevant houdt.’

Van Hinte noemt die ‘bredere cultureel-historische context’ delusion en exclusion. ‘Delusion: het wanbeeld van een hiërarchie die gebaseerd is op huidskleur, een wanbeeld dat vier eeuwen geleden bedacht en uitgerold is om het koloniale businessmodel van ripdeals, mensenhandel en slavernij moreel en ethisch te kunnen verantwoorden. Dat businessmodel heeft de basis gelegd voor onze moderne tijd, financieel en cultureel. Exclusion is het middel waarmee het waabeeld in stand werd – en wordt – gehouden.’

Volgens Van Hinte ligt de essentie van diversiteit en inclusie in het erkennen van de verhalen en mensen die eeuwenlang werden uitgesloten van deelname aan cultuur, en van wat überhaupt als cultuur werd geclassificeerd: ‘Diversiteit betekent nieuwe stemmen toelaten, nieuwe verhalen omarmen, zeker. Maar het begint met erkennen dat je hele culturele ‘traditie’ hybride is, en dat je gevormd bent door de mensen die je onderdrukt hebt. Inclusie begint met het erkennen van uitsluiting, in het verleden en in het heden. Het zal nieuwe deuren openen die dicht blijven als je je eigen geschiedenis niet onder ogen ziet. En die deuren zijn de deuren naar de toekomst.’

Van Hinte benadrukt hierbij ook dat verhalen universeel worden wanneer de luisteraar de moeite neemt om zichzelf in een verhaal te herkennen: ‘Inclusie is niet alleen mensen de ruimte geven om te praten, het is vooral de moeite nemen om echt naar ze te luisteren. Dat is waar het begint. Geen idee waar het eindigt… but that’s the point. Toegeven dat je het niet weet, is waar weten begint.’

Aan het eind van de toespraak werd het publiek uitgenodigd om op te staan en te dansen op de beats van DJ Lovesupreme. Niet alleen om te luisteren en te overdenken, maar ook om te voelen wat de kracht van de Staat van het Theater kan zijn. Zoals een dj vinylplaten manipuleert, zo is theater maken ook het weten te manipuleren van systemen, het constant ‘remixen’ van disciplines, verhalen, verleden en heden.

Het is blijven bewegen, soms tegen de stroom in zwemmen, maar de staat van het theater is vooral samenkomen, right about now. Zoals Van Hinte zegt: ‘Hoe dit dingen in beweging kan brengen, maakt machthebbers bang. So let’s move. Keep moving. Don’t stop. Whatever happens, keep moving!’

Foto’s: Mark Bolk. De integrale Staat van het Theater van Maarten van Hinte kun je hier teruglezen of hier bekijken. Een overzicht van eerdere Staten van het Theater vind je hier.